Human interface fouten en procedurefouten

Voorzover het onderstaande over een specifieke stemcomputer gaat betreft het de NEDAP-machine, maar ik heb geen reden om aan te nemen dat de concurrentie van NEDAP dit beter heeft gedaan.

In de gemeente Landerd is bij de gemeenteraadsverkiezingen in voorjaar 2006 een zeer onwaarschijnlijke uitslag uit een NEDAP-stemcomputer gekomen. Een lid van het stemburo stond op de derde plaats van een van de lijsten. Dit lid heeft bij de verkiezing de gehele dag de stemcomputer bedient. Aan het einde van de dag bleek hij 181 voorkeurstemmen te hebben vergaard in het betrokken stemburo (en nog 11 in alle andere stemburo's van de gemeente). De redactie van een plaatselijk weekblad vond deze uitslag zo vreemd dat ze een groot aantal van de kiezers in het gebied rond dit stemburo hebben gebeld. Ze hebben uiteindelijk ruim de helft van de kiezers bereikt. Van deze kiezers verklaarde slechts één persoon zo'n voorkeurstem te hebben uitgebracht. Verder kregen ze diverse verklaringen over onregelmatigheden. De machine reageerde niet bij het indrukken van een knop of de man van het stemburo zei dat de stem al was uitgebracht terwijl de rode knop nog niet was ingedrukt. Het vermoeden is derhalve dat de machine niet in alle gevallen is vrijgegeven voor het uitbrengen van een stem en dat deze stemmen op een ander moment als voorkeurstem zijn ingevoerd.

Dit lijkt dus een geval van domme fraude. Als de gestolen stemmen op de lijsttrekker van de partij waren uitgebracht was het misschien niemand opgevallen. De zaak is op dit moment onder justitie. Waar het in dit stukje om gaat is hoe zulke fraude voorkomen kan worden door betere procedures, betere toepassing van de bestaande procedures, en/of een betere user-interface van de stemcomputer.

Procedures

De opstelling van dit stemburo was niet in overeenstemming met de regels. De regels zijn dat de drie leden van het stemburo zo zitten dat ze elkaar kunnen zien (en controleren). Bij de opstelling in Landerd zaten de eerste twee leden van het stemburo met hun rug naar het derde lid en de stemcomputer. Deze opstelling was (op instigatie van het derde lid) vlak voor het openen van het stemburo in deze zin gewijzigd. Als de opstelling conform de regels was geweest, was de hier vermoede fraude zeer veel lastiger geweest. Het verdient daarom aanbeveling de leden van stemburo's beter te instrueren over de regels en het waarom van die regels.

De gemeente Landerd heeft naar aanleiding van het gebeurde besloten dat kandidaten geen zitting in een stemburo mogen nemen. Het de kat op het spek binden-effect zal in deze gemeente dus niet meer gebeuren. Het verdient aanbeveling dit landelijk in te voeren.

Human interface van de stemcomputer

Het is bij de NEDAP-stemcomputers mogelijk om na het vrijgeven van de machine deze weer te blokkeren wanneer de kiezer weigert zijn stem in te voeren. Kiezers doen soms rare dingen en de stemcomputer is daarop toegerust. Tot zover prima. Het probleem is dat de stemcomputer na dit blokkeren een verkeerde tekst in het display toont. (Dit is aangetoond in onderzoek door het weekblad Arena.) Er staat namelijk u heeft gestemd, terwijl dat nu juist niet het geval is. Dit maakt het kinderlijk eenvoudig voor een fraudeur om de kiezers voor de gek te houden. (Ik ben van mening dat we dit de fabrikant / ontwerper / keuringsinstantie / wetgever mogen verwijten.) In plaats van deze tekst zou de machine moeten zeggen stemmen afgebroken (of woorden van gelijke strekking).

Het lijkt er op dat er in Landerd stemmen van kiezers zijn opgespaard en later als voorkeurstemmen zijn ingevoerd. Dat betekent dat het aantal stemmen in de machine enige tijd niet gelijk was aan het aantal personen dat als kiezer het stemburo bezocht heeft. (Aan het einde van de verkiezingsdag klopte dit aantal weer wel; de ontbrekende stemmen waren dus allemaal ingevoerd.)

Door de kiezer in het proces te betrekken kan deze vorm van fraude een stuk lastiger worden gemaakt. De stemcomputer moet, na vrijgave, maar voordat de kiezer de knop van een kandidaat heeft ingedrukt, een tekst tonen als gereed voor stem NNNN. Hierin is NNNN het volgnummer van de stem (één meer dan het aantal stemmen dat reeds in het geheugen van de machine staat). Dit nummer moet gelijk zijn aan het nummer op het bonnetje dat de kiezer zojuist heeft ontvangen en weer ingeleverd. Klopt dat niet, dan kan een oplettende kiezer protesteren.

Tenslotte zou de stemmachine de belangrijkste acties met een geluidssignaal moeten begeleiden. Deze acties zijn:

vrijgeven van de machine

weer blokkeren van de machine (omdat de kiezer toch niet wil stemmen)

vastleggen van een stem (de kiezer drukt op de rode knop)

Dit zouden drie verschillende signalen moeten zijn en deze moeten door alle leden van het stemburo gehoord kunnen worden. Met deze voorziening is het onmogelijk stemmen in te voeren zonder dat alle leden van het stemburo dit merken. Ook het onthouden van een stem aan een kiezer, zoals kennelijk in Landerd is gebeurd, zou heel erg opvallen.

Peter Knoppers