Personal tools

NRC Handelsblad 03 05 1994

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

De stemcomputer maakt nerveus: kiezer vergeet stok

DEN HAAG, 3 MEI. Elektronisch stemmen is voor sommige ouderen de allereerste kennismaking met de computer. Mevrouw De Boer (91) haalt opgelucht adem en houdt zich stevig vast aan de leuning langs de muur. 'Van de zenuwen ben ik mijn stok vergeten. Ik kan niet meer aan twee dingen tegelijk denken en vanmorgen dacht ik alleen maar aan die knopjes.' Tevoren heeft ze op de computer geoefend. De gemeente had een stemcomputer ter beschikking gesteld om de ouderen alvast te laten wennen aan het bedieningspaneel. 'Maar in het echt is het toch anders. Ik hoop dat de juiste persoon mijn stem heeft gekregen.'

In het Haagse verzorgingshuis Oostduin heerste vanmorgen grote drukte. Het stemlokaal is niet groot en er staat maar een stemmachine. Aan de ingang krijgen de kiesgerechtigden een nummertje omdat er anders opstoppingen ontstaan.

Bij de stemmachine staat een controleur die via een kastje, dat met de computer in verbinding staat, kan zien of de 'stemhandeling' goed wordt verricht. Op zijn kleine schermpje verschijnt dan 'keuze gemaakt'. Hierdoor wordt voorkomen dat een stem niet wordt uitgebracht en de volgende kiezer dat alsnog zou kunnen doen.

In de aanloop tot de Tweede-Kamerverkiezingen hebben 44 gemeenten problemen gehad met de stemcomputer. Er bleken te veel partijen aan de verkiezingen mee te doen waardoor niet alle lijsten op het stempaneel pasten. Veel, vooral oudere kiezers lieten hun ongenoegen blijken over de nieuwe manier van stemmen. Zij klaagden over de onoverzichtelijke lijsten en over de slecht te lezen namen.

Deze 'probleemgemeenten' hebben elk een eigen oplossing gevonden. Zeventien gemeenten zijn gaan 'koppelen', wat wil zeggen dat twee gelijkwaardige stemcomputers met elkaar werden verbonden waardoor een groot bedieningspaneel met 26 lijsten is ontstaan. De tweede computer die nodig was voor deze koppeling kwam uit een van de 24 gemeenten die een oude computer voor een nieuwe hadden ingeruild.

Drie gemeenten zijn van het elektronisch stemmen afgestapt en boden de kiezers vandaag weer het vertrouwde stembiljet aan. In Breda bijvoorbeeld werd de keuze voor papier al meteen na de gemeenteraadsverkiezingen gemaakt omdat de gemeente al snel het aanbod kreeg stemhokjes en stemkisten te lenen van 'de bevriende stad Antwerpen'. 'Dat is een stuk goedkoper dan een heel nieuwe machine', aldus een voorlichter van de gemeente.

Pag.3: 'Nog onpersoonlijker dan vroeger'

In 1991, bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten, was het aantal kiesgerechtigden dat zijn stem via de computer uitbracht nog slechts 20 procent. Dat is nu ongeveer verdrievoudigd. De stemmachines worden vervaardigd door de apparatenfabrieken Nedap in Groenlo en Samson in Alphen aan de Rijn. Vroeger werkten zij nog samen, maar met de opkomst van het elektronisch stemmen zijn zij elkaars concurrent geworden. Nedap (Nederlandse Apparatenfabriek) maakte in 1967 haar eerste mechanische stemapparaat en fabriceert nu tweederden van de stemmachines.

Vanuit drie 'steunpunten' houden ongeveer dertig medewerkers van Nedap het reilen en zeilen van de stemmachines in de gaten. 'Binnen een half uur kunnen we ter plekke zijn om te helpen bij onverwachte problemen, maar tot nu toe is het voorspoedig gegaan', vertelt een van de medewerkers. Voor de meeste kiezers bleek het geen probleem. 'Eenmaal achter het scherm gezeten gaat het vanzelf', vertelt een kiezer die het met de gemeenteraadsverkiezingen nog 'indrukwekkend' vond maar nu al weer heel 'gewoon'.

Men kiest op het grote bedieningspaneel (er ligt een loupe bij in Den Haag) de naam van de persoon op wie men wil stemmen. Als men de naam heeft ingetoets verschijnt de naam van de gekozen kandidaat op het scherm. Komt die overeen met de keuze, dan drukt de kiezer op de rode knop en is de stem uitgebracht. Voor het uitbrengen van een blanco stem is een aparte knop gereserveerd. Ter afsluiting verschijnt 'u hebt gestemd' op het scherm.

Bij het elektronisch stemmen zijn minder mensen nodig om de stemmen te registeren en te tellen. En omdat de computer een grotere capaciteit heeft, kon het aantal stemlocaties met tien procent worden verminderd. 'Maar', stelt de voorlichter van de Kiesraad met nadruk, 'niemand was daardoor verder van huis, want in de Kieswet staat namelijk een richtlijn hoe ver het stembureau van de kiezer verwijderd mag zijn en daaraan hebben alle gemeenten zich gehouden.'

In het Haagse verzorginshuis Oostduin laten Benoordenhoutse buurtbewonders de bejaarde stemmers beleefd voorgaan, maar de rij was vanmorgen om half tien al zeker 'een halve gang lang'. Het viel directeur J. van der Maarel op dat het veel langzamer gaat dan anders. 'Vroeger hadden we meerdere stemhokjes en was er nooit een rij. Maar toen had je weer problemen met de potloden.'

Tachtig procent van de ouderen uit het verzorgingshuis gaat stemmen, aldus de directeur. De gemeente heeft op de demonstratiemiddag uitgelegd hoe de machines werken en ouderen hebben een enorm 'plichtsbesef' als het om stemmen gaat. Van der Maarel merkt dat zijn bewoners er de laatste weken naartoe hebben geleefd. Over het algemeen is iedereen tevreden over het elektronisch stemmen, al vinden velen het 'nog onpersoonlijker dan vroeger'.

In Den Haag werd in ieder stemlokaal elektronisch gestemd. In Amsterdam nog niet. De gemeente wil eerst 'de kat nog even uit de boom kijken'. Breda kiest toch weer voor papier. Maar in meer dan 150 van de 636 Nederlandse gemeenten werd vandaag elektronisch gestemd. Het aantal gemeenten dat met stemcomputers werkt is echter nauwelijks gestegen sinds de gemeenteraadsverkiezingen in maart.

Foto: Om te voorkomen dat bij een machine per ongeluk een stem niet wordt uitgebracht, zit bij elke machine een controleur die via een kastje, dat met de computer in verbinding staat, kan zien of de 'stemhandeling' goed wordt verricht. Op een klein schermpje verschijnt dan 'keuze gemaakt'. (Foto NRC Handelsblad/Leo van Velzen)

Wij