Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 30 - 14 juni 2007

From Wij vertrouwen stemcomputers niet


Rechter verbiedt openbaarmaking van verkiezingssoftware

De Kort Gedingrechter in Amsterdam heeft vandaag bepaald dat wij de ISS software van Groenendaal binnen 24 uur van onze website moeten verwijderen. Groenendaal had de rechter tevens gevraagd "de Stichting te verbieden om enig gegeven over het ISS-computerprogramma aan enig persoon te verschaffen of aan te bieden of aan derden in het algemeen openbaar te maken". Deze vordering heeft de rechter terecht afgewezen:

 "Ook de vordering [...] is niet voor toewijzing vatbaar. De
 Stichting heeft terecht betoogd dat deze vordering dermate algemeen
 is, dat zij bij toewijzing in feite monddood zou worden gemaakt."

Tegenstrijdigheden blijven er genoeg. Kritiek mag dus nog, en de rechter geeft in het vonnis duidelijk aan dat de overheid nu aan zet is om voor transparante en controleerbare verkiezingen te zorgen.

 "Ook zonder deze algehele openbaarmaking moet de Stichting in staat
 zijn haar bevindingen over de software geloofvaardig te maken,
 terwijl niet valt in te zien welke willekeurige derden nader
 onderzoek zouden moeten doen. Het is nu verder aan de overheid om,
 met inachtneming van de rechten van Groenendaal, ervoor te zorgen
 dat de verkiezingen daadwerkelijk transparant en controleerbaar
 zijn."

Het blijft natuurlijk wel de vraag hoe dat moet als we van dezelfde rechter niet meer mogen uitzoeken hoe onze stemmen nu eigenlijk geteld worden. De rechter is er kennelijk door Groenendaal van overtuigd dat de internationale concurrenten van Groenendaal in de rij staan om de duistere geheimen van het optellen van stemtotalen te leren door Groenendaal's gecompileerde software uit elkaar te trekken:

 "Ook het betoog dat Groenendaal misbruik van recht maakt, omdat hij
 het auteursrecht uitoefent met een ander doel - geheimhouding - dan
 waarvoor het is verleend, gaat niet op. Groenendaal heeft voldoende
 aannemelijk gemaakt dat mogelijke concurrenten door de openbaarmaking
 wezenlijke gegevens aan zijn programma kunnen ontlenen, wat aan een
 normale, commerciële exploitatie van de rechten van Groenendaal in de
 weg kan staan. [...] Groenendaal heeft dan ook een legitiem belang
 bij het kunnen exploiteren van zijn auteursrecht en het tegengaan van
 inbreuken daarop."

Stel je nu eens voor dat een bedrijf een contract heeft om de stembussen aan het eind van een verkiezingsdag op te halen om de stembiljetten vervolgens met behulp een geheim procedé op het eigen bedrijfsterrein te gaan tellen. De uitslag wordt vervolgens aan de gemeente medegedeeld en de stembiljetten vernietigd. Wat wij gedaan hebben is niets anders dan het online zetten van dit geheime procedé. (En dat is dan zelfs nog een slechte analogie, want we hebben de broncode van de software niet eens, alleen de software zelf.)

Deze slag hebben we dan misschien verloren, in ieder geval deels, maar toch is er met dit vonnis wel degelijk vooruitgang geboekt in het gevecht om meer openheid te krijgen rond ons verkiezingsproces. De rechter heeft namelijk in zijn vonnis precies datgene bevestigd wat wij al die tijd aan wilden tonen: niet iedereen mag zomaar zien hoe onze stemmen geteld worden. De feiten dat we niet weten hoe de stemmen geteld worden en (veel belangrijker) dat er met de huidige brakke Nedap stemcomputers zonder paper trail achteraf niks is na te gaan, betekenen dat we hoe dan ook zullen moeten stemmen met stembiljetten. We zullen de adviezen van de commissie Korthals Altes moeten afwachten om te zien of we in de toekomst überhaupt nog wel op computers kunnen gaan stemmen.

We hebben de software nu van onze website gehaald. We zijn Groenendaal dankbaar omdat hij ons met deze procedure heeft geholpen om voor iedereen duidelijk te maken dat de software die onze stemmen telt en de zetels verdeelt het onaantastbare privé-eigendom is van een piepklein bedrijfje. Let wel: er zijn geen regels voor deze software, en buiten de makers heeft niemand de broncode ooit van dichtbij gezien. Je hoort het ze bijna zeggen: "Ziet u nou wel: u hoeft helemaal niet te weten hoe wij de stemmen tellen. Vertrouwt u ons nu maar gewoon."

Laatste update: Wij worden inmiddels overspoeld met mailtjes van mensen die mirrors van de software online hebben gezet of die ons er op attent maken dat ze de software op deze of gene bittorrent tracker hebben gezet/gevonden. De rechter heeft gesproken en wij kunnen ons, gezien het vonnis en de bijbehorende dwangsom, niet veroorloven om mensen tot zulke zaken op te roepen, van dergelijke mirrors een lijst bij te houden of om naar andere kopieën van de software te linken.

Brief van Staatssecretaris aan Tweede Kamer

Toen de Tweede Kamerleden tijdens het Algemeen Overleg (AO) van 24 mei en-masse aan de Staatssecretaris vroegen om open source en een paper trail wilde de staatssecretaris daar niet op ingaan. Wat betreft de broncode gaf de staatssecretaris aan binnen drie weken met een brief te komen waarin ze zou uitleggen waarom de broncode niet al onder de aanstaande nieuwe wettelijke regeling openbaar zou worden. Dit doet ze in de brief niet, ze geeft alleen aan dat ze het verzoek heeft doorgegeven aan de commissie Korthals Altes. Die commissie gaat ons op veel langere termijn een transparant verkiezingsproces geven, maar die commissie gaat expliciet niet over de tijdelijke nieuwe regeling, niet over de brakke Nedaps en niet over de geheime ISS software. Als de Kamerleden zich met dit kluitje in het riet laten sturen dan komen ze er in het najaar dus alsnog achter dat ze gefopt zijn en dat de commissie Korthals Altes hier niet over gaat. Ook een beloofde brief met een standpunt over een aantal door de OVSE tijdens de election assessment mission van november 2006 aangedragen zaken loopt achter op schema, die was ook beloofd voor drie weken na het AO.

De rechter heeft in het vonnis in de door Groenendaal aangespannen zaak heel duidelijk gezegd dat de bal wat betreft transparantie nu bij de overheid ligt. De staatssecretaris lijkt niet te willen en dus moet de Kamer ingrijpen. Interessant is dat ze wel open source noemt en paper trail geheel buiten beschouwing laat. Open source en - veel belangrijker - een paper trail zijn noodzakelijke ingrediënten van alle nieuwe regels voor een verkiezingsproces met computers. Wie de tijdsplanning in de brief goed bekijkt ziet dat het krap wordt en dat we alweer terecht dreigen te komen in een situatie waarbij het papier-of-computer-moment voor de gemeenten, voor sommigen voor de derde keer, heel erg krap voor de volgende verkiezingen ligt.

Er stond in de Tweede Kamer een zogeheten Verslag Algemeen Overleg (VAO) gepland voor 21 juli, maar dat wordt in afwezigheid van de staatssecretaris waarschijnlijk uitgesteld. Tijdens dit korte overleg, in de plenaire zaal, kunnen moties worden ingediend en kan het dus zomaar ineens heel spannend worden.

Open source en paper trail

Tijdens het Algemeen Overleg met de Tweede Kamer van 24 mei hebben Kamerleden bij de staatssecretaris zeer stevig aangedrongen op de invoering van een paper trail en het beschikbaar maken van de broncode van de stemcomputers. Beide zijn zeer belangrijk, maar we willen toch een paar zaken nuanceren. Het lijkt nu in de discussie die ontstaan is alsof beide in gelijke mate bijdragen aan transparantie en controleerbaarheid, en dat is simpelweg niet waar. De invoering van een paper trail geeft ons verkiezingen waarbij je in ieder geval naderhand nog iets kunt controleren. Maar om te regelen dat die paper trail ook echt iets betekent zal de Kieswet gewijzigd moeten worden en aangezien je een fraude met stemcomputers eigenlijk alleen door tellen van de paper trail op het spoor kunt komen moeten er ook routinematige willekeurige steekproeven geteld worden. Ook dit moet allemaal in de wet worden vastgelegd. Daarnaast beschikken de huidige machines niet over printers. De implicaties van de invoering van een paper trail zijn op allerlei vlakken tamelijk verreikend, en zo'n paper trail is er dus nog niet zo één-twee-drie.

Het beschikbaar maken van de broncode is veel sneller te realiseren, en de reden dat wij er zo'n broeha om gemaakt hebben is vooral dat er werkelijk geen enkele geldige reden denkbaar is om geen inzicht te geven in de werking van de stemcomputers en de uitslagberekeningssoftware. Maar beschikbaarheid van de broncode is een kleine schakel in een lange keten van transparantie, en zinloos zonder paper trail. Zelfs als we die broncode zouden hebben dan hebben we daarmee nog bij lange na geen transparant stemproces. Zelfs als de overheid zou besluiten om meer dan één stemcomputer per vier jaar te laten keuren dan geeft die broncode alleen de zekerheid dat er een versie van de software bestaat die niet liegt over de verkiezingsuitslag. Maar of die versie in de stemcomputer zit die de kiezer voor zijn neus heeft staan vereist dus, net als voorheen, een onbegrensd vertrouwen in alle mensen die de machine onderhouden, transporteren, opslaan en voor verkiezing gereed maken. Precies een jaar geleden, toen we de campagne aan het opzetten waren, dachten veel mensen om ons heen open source een soort oplossing voor de problemen was. We schreven daarover destijds de tekst "Open source geen panacea". Een fragment uit die tekst:

  Maar het vertrouwensprobleem is er niet volledig mee op te lossen.
  Dat komt omdat we nog geen manier hebben om snel vast te stellen of
  een bepaald programma ook werkelijk draait op een bepaalde computer.
  Dat wil zeggen: De kiezers, en ook de leden van het stemburo hebben
  geen enkele manier om te verifiëren of de software de geteste en
  gepubliceerde software is, of dat een kwaadaardig en gemanipuleerd
  programma alleen maar doet alsof. En dus zit de kiezer met precies
  hetzelfde vertrouwensprobleem, alleen nu met een warm maar vals
  gevoel van veiligheid.

Kortom: Het feit dat we de broncode niet mogen zien is een van de vele symbolen voor het gebrek aan openheid dat ons stemproces karakteriseert. En het beschikbaar zijn van broncode vergroot de kring van mensen die in ieder geval weten hoe het stemproces idealiter technisch werkt. Maar als we over de broncode zouden beschikken zonder de invoering van een paper trail dan hebben we nog steeds een ondoorzichtig verkiezingsproces.

Er is natuurlijk wel degelijk een technologie die toestaat dat we snel en zonder lastige consequenties een paper trail invoeren. Die techniek werkt met wat drukwerk en een potlood, en er hoeft geen nieuwe namaak-regeling voor geschreven te worden. Democratie is kostbaar en mag wat kosten. Maar je moet je wel afvragen of de overheid voor zoiets vitaals als het verkiezingsproces nog wel moet vertrouwen op haar eigen vermogen om een enorm ICT-project tot een goed einde te brengen. Heeft iemand al eens uitgerekend wat deze doorploeter-poppenkast kost?

Staatssecretaris: "Verkiezingen toch liever zonder pottenkijkers"

Oplettende lezers van deze nieuwsbrief vermoeden natuurlijk al lang dat Nederland in 2009 gewoon weer op papier stemt. Maar omdat het nou eenmaal niet voorbij is tot de dikke dame zingt gaan we door met plannen maken tot de staatssecretaris ophoudt met doormodderen. En dus willen we in geval van inzet van stemcomputers nu wel eens op alle niveaus in de keuken komen kijken. Het geval wil namelijk dat Nederland in OVSE-verband in het zogenaamde "Copenhagen Document" heeft toegezegd dat niet alleen internationale waarnemers mogen komen kijken maar datzelfde ook aan binnenlandse partijen toe te staan:

  "The participating States consider that the presence of observers,
  both foreign and domestic, can enhance the electoral process for
  States in which elections are taking place. They therefore invite
  observers from any other CSCE participating States and any
  appropriate private institutions and organizations who may wish to
  do so to observe the course of their national election proceedings,
  to the extent permitted by law. They will also endeavour to
  facilitate similar access for election proceedings held below the
  national level. Such observers will undertake not to interfere
  in the electoral proceedings."

In Duitsland heeft de Chaos Computer Club op veel plaatsen in stembureaus gekeken hoe het er tijdens de verkiezingen aan toeging. En dat heeft de nodige interessante zaken aan het licht gebracht. In navolging hiervan willen wij hier te lande een nog serieuzere operatie op touw zetten om op veel plekken tegelijk te zien hoe het er nou echt aan toegaat in ons hele verkiezingsproces. Het OVSE 'election observation handbook' maakt ondertussen volkomen duidelijk wat onder observatie van verkiezingen door lokale waarnemers moet worden verstaan:

  "Domestic observers, both partisan and non-partisan observers,
  should be free to observe all stages of the election process
  before, during, and after election day. The tabulation of results
  should be visible and verifiable from polling-station level to
  all intermediate levels of election administration and finally to
  the national election authority."

Staatssecretaris Bijleveld weigert echter om ons als binnenlandse waarnemers toe te laten bij de volgende verkiezingen. Sterker nog, ze doet zelfs alsof dat niet eens een besluit is: "U mag van de Kieswet aanwezig zijn bij de telling in het stemlokaal en meer valt er niet te regelen. Lange neus. Was getekend, de staatssecretaris." Let wel: Ze weet best wat verkiezingswaarneming is. Nederland heeft immers net de OVSE op bezoek gehad en die hebben ook wel iets meer mogen zien dan alleen de "telling" in de stembureaus.

Je merkt dat de campagne resultaat begint te hebben. Het is toch potverdikkie niet te geloven! Onze verkiezingen worden nu echt met de dag transparanter. Dit soort geheimzinnigdoenerij rond verkiezingen is precies datgene waar Nederland andere landen zo graag de les om leest.

Nedap: hoorzitting over goedkeuringsbesluit is onzin

Op 30 maart maakten we bezwaar tegen het besluit om de Nedap stemcomputers goed te keuren voor gebruik bij verkiezingen. Na wat vertragingstactiek van de kant van de firma Nedap wordt er over dit bezwaar nu a.s. maandag, 18 juni, een hoorzitting georganiseerd.

Nedap stuurde vervolgens zelf 6 dagen voor de zitting een brief aan de voorzitter van de hoorcommissie om mede te delen dat de zitting helemaal niet hoeft plaats te vinden omdat het bezwaar kennelijk ongegrond is. Immers: de commissie Hermans heeft het hele proces al onderzocht en die vonden het impliciet piekfijn in orde. Verder spreekt ons bezwaar van stemcomputers terwijl er in de regelgeving sprake is van stemmachines, dus is het bezwaar niet ontvankelijk. Dat is een interessante redenering aangezien zelfs het typeplaatje op Nedap "stemmachines" spreekt van een "ES3B stemcomputer".

Saillant detail: de faxheader van de fax zoals die verzonden is aan het ministerie zegt 12 juni, de brief is gedateerd op 8 juni, precies binnen de termijn van 10 dagen voor de hoorzitting. We hebben nota bene zelf de boel uit laten stellen omdat het ministerie te laat was met stukken, maar zelf een klein beetje sjoemelen mag best. Zoveel vertrouwen hoeven wij niet in te boezemen, we maken tenslotte alleen maar oncontroleerbare stemcomputers. Ehm, stemmachines bedoel ik.

Ondertussen, een klein stukje verder naar het oosten...

In Duitsland wordt het langzamerhand ook echt spannend. Een snel groeiend deel (momenteel acht procent) van de Duitse kiezers stemt met behulp van stemcomputers, en in de Bondsrepubliek zijn alleen de computers van de firma Nedap toegelaten. Ook deze computers kunnen alleen geprogrammeerd worden met de software van Jan "Koop nu mijn bedrijf of ik laat de verkiezingen niet doorgaan" Groenendaal. De daar in gebruik zijnde machines zijn zelfs zo hetzelfde dat de ESD1, de Duitse versie van de ES3B stemcomputer, ook in Nederland is toegelaten als er maar eerst even Nederlandse software in wordt gestopt. En dat is ook gebeurd toen we hier met de verkiezingen door de uitval van de Sdu NewVote wat Nedaps tekort kwamen: een aantal Duitse machines is toen snel even naar Nederland gehaald en daarna weer teruggebracht.

In 2005 vonden in Duitsland de landelijke verkiezingen voor de Bondsdag plaats, en tegen de vaststelling van de uitslag in die kieskringen waar stemcomputers werden ingezet heeft Ulrich Wiesner, een burger uit Neu-Isenburg (vlakbij Frankfurt) toen bezwaar aangetekend. Dat bezwaar is inmiddels, samen met een enorme petitie, het centrum van een heuse beweging tegen stemcomputers geworden. Ook de Chaos Computer Club heeft zich enthousiast in de strijd geworpen, onder meer door mee te helpen met het ontleden van de Nedap stemcomputers hier in Amsterdam.

Het bezwaar van Wiesner is door de Bondsdag afgewezen en bij het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken zit men nog helemaal op de lijn waar het rapport van de commissie Hermans hier in Nederland voorgoed gehakt van heeft gemaakt. Maar de hoeveelheid werk die men daar bij het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken aan heeft gehad zou de ambtenaren daar toch aan het denken moeten zetten. Wiesner heeft tegen die beslissing beroep aangetekend bij de hoogste instantie: het Bundesverfassungsgericht, het grondwettelijk hof. Die hebben inmiddels aangegeven de zaak inhoudelijk te behandelen. Aangezien de CCC genoemd werd in het bezwaar van Wiesner heeft het hof de CCC gevraagd om de technische achtergronden van de zaak vanuit hun optiek te verduidelijken. Frank Rieger, Constanze Kuerz en Rop Gonggrijp hebben een lang rapport geschreven dat alle relevante aspecten van stemcomputers behandelt. Voor wie Duits leest is het rapport zeker de moeite waard, evenals de juridische stukken van het bezwaar zelf. Wie die stukken zelfs maar doorbladert ziet al dat ook onze Duitse vrienden niet van halve maatregelen houden.

De Duitse grondwet heeft, in tegenstelling tot de Nederlandse, scherpe tanden. Het grondwettelijk hof heeft in Duitsland namelijk de bevoegdheid om wetten aan de grondwet te toetsen. Al met al zou het zo maar kunnen dat dit hof al deze herfst een einde maakt aan de inzet van stemcomputers in de bondsrepubliek. En als het ministerie volhardt in het huidige doormodder-beleid dan zitten we straks dus in de hilarische positie dat de Nederlandse overheid nog krampachtig probeert om de stukke Nedaps goedgekeurd te krijgen terwijl de rechter precies dezelfde stemcomputers in Duitsland ongrondwettelijk heeft verklaard. Het spel is uit. Je wilt als overheid echt geen verkiezingen organiseren op rommel die geen enkele controle op de uitslag toelaat. Dat zou ook de laatste verzetslinie tegen controleerbare verkiezingen, de ambtenaren burgerzaken, moeten begrijpen. Maar zo niet, dan zij dat maar zo. In Amsterdam stemmen ze op stembiljetten en daar komt de hemel op verkiezingsavond ook niet naar beneden. Mevrouw de Staatssecretaris, het is nu echt nodig dat u een paar moedige besluiten neemt. De tijd dringt...

60 seconds

Nedap claimt in diverse landen dat het verwisselen van software op een stemcomputer een erg lastig karwei is. In Frankrijk schijnt men de pers zelfs te vertellen dat het een aantal getrainde technici 20 minuten kost om één Nedap stemcomputer van nieuwe software te voorzien en ook in Duitsland ontstond discussie over de tijd die daarvoor nodig was. Om aan deze leugens voor eens en altijd een einde te maken hebben we een filmpje gemaakt dat bewijst dat drie mensen in één minuut de chips met de software in een stemcomputer kunnen verwisselen. Het filmpje zit onder meer als bijlage bij het rapport aan het Bundesverfassungsgericht. In Nederland konden de verkiezingen na onze eerdere onthullingen toch doorgaan omdat de stemcomputers veilig verzegeld waren. Maar inmiddels weten we uit het rapport van de commissie Hermans dat die door Nedap inderhaast aangebrachte (peperdure en door de belastingbetaler betaalde) verzegeling niet deugt.


En een klein stukje naar het zuiden...

In België stemde men afgelopen zondag met behulp van gewone PCs, die inmiddels deels erg oud beginnen te worden. Ook waren er problemen met statische elektriciteit, verkeerd aangesloten stemcomputers en moest er honderden malen worden ingegrepen om iets te repareren. En in België woedt dezelfde discussie als hier: is de stemming met behulp van computers nog wel te controleren? De overheid heeft inmiddels een studie besteld en geeft aan na de zomer te zullen bekijken of er nieuwe stemcomputers komen of dat men opnieuw gaat stemmen met potlood en papier.

TinyURL

Zoals u heeft gezien maken we voor de e-mail versie van de nieuwsbrief nu gebruik van TinyURL. Onze naam is al wat lang, maar de bestandsnamen worden nu na een jaar aktievoeren noodgedwongen vaak ook langer om de bestanden nog onderscheidende namen te kunnen geven. TinyURL maakt de URLs korter, maar gaat ten koste van de duidelijkheid: je weet nu van tevoren niet precies waar je op klikt. De web-versie van de nieuwsbrief bevat (een paar uur na de e-mail versie) altijd de links naar de oorspronkelijke URLs.


Colofon

Alle vorige nieuwsbrieven: http://www.wijvertrouwenstemcomputersniet.nl/Nieuwsbrief

Deze nieuwsbrief is een uitgave van:

Stichting "Wij vertrouwen stemcomputers niet" Linnaeusparkweg 98 1098 EJ Amsterdam

Om direct met ons in contact te komen kunt u het beste een e-mail sturen naar: info@wijvertrouwenstemcomputersniet.nl

telefoon 020 - 4636394

Wij