Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 34 - 1 oktober 2007

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Rechtszaak

Nederland heeft vanaf vandaag officieel alleen nog maar ex-stemcomputers. De voorzieningenrechter heeft ons beroep gegrond verklaard en heeft het goedkeuringsbesluit vernietigd.

Hoewel het eigenlijk na het besluit van de staatssecretaris (zie verder) al niet meer nodig was maakt de voorzieningenrechter in Alkmaar het geheel af door geen voorlopige voorziening te treffen maar het bestaande goedkeuringsbesluit maar gelijk geheel te vernietigen. Ze doet dat op grond van het feit dat de Nedap ESD-1 niet over een prototype-goedkeuring beschikt en dat men de wijzigingen in de verzegeling had moeten laten keuren. Over het feit dat de Nedaps helemaal niet aan de eisen voldoen meent ze niet te kunnen beschikken omdat dat bij de prototype-goedkeuring geregeld is. Het missende keuringsrapport is wel erg, maar doet er al niet meer toe vanwege de eerdergenoemde redenen om het besluit te vernietigen. Tot onze grote schaamte moeten we opmerken dat ze dat punt van de missende prototype-goedkeuring zelf heeft ontdekt.

Voor het burgemeestersreferendum in Utrecht maakte het vonnis al niet meer uit, daar werd tijdens een tumultueus raadsdebat op de avond van 27 september aangekondigd dat men hoe dan ook met stembiljetten zou gaan stemmen.

Rapport Korthals Altes

De Adviescommissie Inrichting Verkiezingsproces, naar de voorzitter ook wel de commissie Korthals Altes genoemd, heeft zijn advies afgelopen donderdag aan de staatssecretaris gepresenteerd. Men spreekt niet over de huidige problemen en begint feitelijk met een schone lei. In een lijvig advies met een stapel bijlagen vindt de commissie dat het verkiezingsproces in Nederland aan de volgende acht waarborgen moet voldoen:

  • Transparantie (iedereen kan begrijpen hoe 't werkt; er zijn geen geheimen)
  • Controleerbaarheid
  • Integriteit (alleen rechtmatige stemmen hebben invloed op de uitslag)
  • Kiesgerechtigheid (alleen kiesgerechtigde personen mogen deelnemen)
  • Stemvrijheid (elke kiesgerechtigde moet in volledige vrijheid zijn keuze kunnen maken)
  • Stemgeheim (niemand kan bewijzen wat een kiezer heeft gestemd en een kiezer mag niet kunnen aantonen hoe hij/zij heeft gestemd)
  • Uniciteit (elke stem telt precies een keer mee)
  • Toegankelijkheid (zoveel mogelijk kiezers moeten zelf kunnen stemmen)

Deze waarborgen (deels verankerd in de Grondwet en internationale verdragen) zijn niet absoluut; dat wil zeggen dat ze niet voor 100% tegelijk gewaarborgd kunnen worden. In gevallen waarin een compromis nodig was is een afweging gemaakt en heeft de commissie een voorkeur uitgesproken. Het rapport is in de media en op de site van het ministerie uitgebreid besproken en samengevat , dus we beperken ons hier tot een paar hoofdlijnen en opvallende zaken.

Papier

De commissie heeft stemsystemen van het DRE type (Direct Recording Equipment, zoals de Nedaps en NewVotes) afgewezen omdat een stem die alleen is opgeslagen in een elektronisch geheugen niet voor de kiezer te controleren is. Een papieren versie van elke stem is noodzakelijk.

De commissie heeft haar voorkeur uitgesproken voor een systeem waarbij de stem door een stemprinter op papier wordt gezet, daarna in een stembus gaat en later door een formulierenleesapparaat (stemmenteller) geteld. Een variant waarbij de stemprinter tevens de stemmen in elektronisch geheugen opslaat (waardoor de stemmenteller overbodig is) acht men minder wenselijk.

Zolang de benodigde nieuwe apparatuur niet beschikbaar is, is stemmen met potlood de enige optie. Een tussenvorm met stemformulieren die handmatig worden ingevuld en door een stemmenteller gelezen wordt afgeraden omdat hiermee in het Verenigd Koninkrijk slechte ervaringen zijn. De Nederlandse stembiljetten zijn ook te groot voor de gangbare formulierenlezers.

Stemprinters en stemmentellers

De door de commissie voorgestelde stemprinter is een machine die de voorkeur van de kiezer afdrukt op een vel papier. Het bedieningspaneel van dit apparaat zou hetzelfde kunnen zijn als dat van de huidige Nedap of SDU stemcomputers. De commissie voorziet voor de toekomst dat het stemmen in een willekeurig stemlokaal landelijk wordt ingevoerd. In dat geval is het Nedap principe (met een stemvel waarop alle kandidaten staan) niet bruikbaar omdat de lijsten per gemeente, provincie, of kieskring kunnen verschillen.

De voorgestelde stemmenteller is een formulierenlezer die de stemmen leest en telt. Als stemmen in een willekeurig stemlokaal landelijk is ingevoerd moet de stemmenteller de stemmen voor elke variant van de verkiezing gescheiden houden. Stemmen voor een andere gemeente, provincie of kieskring moeten naar die gemeente, provincie of kieskring worden doorgegeven. Het ontwikkelen van de daarvoor benodigde communicatiesystemen, protocollen en software zal de nodige inspanning vereisen.

Van de stemprinter moet bewijsbaar zijn dat deze echt geen geheugen bevat waarin de stemmen staan en voor dit apparaat gelden serieuze TEMPEST eisen; straling die het apparaat afgeeft mag niet onthullen wat de kiezer doet. Voor de stemmenteller gelden zulke eisen niet omdat de volgorde waarin de stemmen door de stemmenteller gaan niet de volgorde is waarin de stemmen zijn uitgebracht. In de stembus gaat de volgorde van de stemmen immers verloren.

Eventueel kan de stemmenprinter naast de tekst een barcode afdrukken die de stem makkelijker leesbaar maakt voor de stemmenteller, maar dat mag alleen als in het stembureau een lijst hangt van alle mogelijke barcodes die voor de verkiezing gebruikt worden. Een kiezer die vreest dat de stemprinter stiekem een volgnummer in de barcode stopt kan controleren dat de afgedrukte barcode bij de juiste kandidaat op die lijst staat en dus alleen de uitgebrachte stem codeert. De kritische lezer zal zich natuurlijk afvragen hoeveel mensen een barcode controleren.

SWS, stempas en legitimatie

De commissie stelt voor het stemmen in een willekeurig stemlokaal (SWS) landelijk in te voeren, maar pas nadat in alle gemeenten en onder de kiezers voldoende ervaring is opgedaan met het voorgestelde nieuwe stemsysteem. (Bij de laatste verkiezingen was stemmen in een willekeurig stemlokaal in veel gemeenten al mogelijk op grond van de Experimentenwet Kiezen op Afstand.)

De commissie heeft het, als mogelijke toekomstige uitbreiding voor het stemprinter-plan, over de mogelijkheid om op de stempas te coderen welke voor welke verkiezingen iemand mag stemmen en dan op de stemprinter precies die verkiezingen te tonen. Dit zodat de kiezer ook voor een verkiezing in een andere kieskring, provincie of gemeente kan stemmen. Deze stemmen zouden dan via een soort centraal verzamelpunt op de plaats van bestemming komen. Volgens de commissie wegen de voordelen hiervan op tegen de problemen met transparantie en (erger!) stemgeheim die dit met zich meebrengt. Op dit punt verschillen wij misschien nog wel het meest van mening met dit advies, en hierover schrijven we in een later stadium vast nog meer.

De identificatie van de kiezers moet beter geregeld worden. De tot nu toe gebruikte stem- en kiezerspassen zijn betrekkelijk eenvoudig na te maken. Beveiliging met een kinegram (zoals op treinkaartjes en Eurobankbiljetten) wordt voorgesteld. Daarbij zou voor elke verkiezing een nieuw kinegram gebruikt moeten worden.

Naast het overleggen van een stem- of kiezerspas moet de kiesgerechtigde zich bovendien altijd legitimeren. Omdat, sinds de invoering van de Wet op de Identificatieplicht, elke Nederlander boven de 14 jaar altijd een geldig identiteitsbewijs bij zich moet dragen vormt dit geen beperking van de toegankelijkheid van de verkiezingen. De kiezer die naast zijn eigen stem tevens een of twee volmachtstemmen uitbrengt moet een fotokopie van een geldig legitimatiebewijs van de volmachtgever(s) meebrengen. Dit moet misbruik van verloren en gevonden stem- en kiezerspassen voorkomen. De fotokopie wordt door het stembureau samen met het volmachtbewijs ingenomen.

Internetstemmen

De commissie acht Internetstemmen alleen toelaatbaar voor kiesgerechtigden die zich vanwege hun werk, of dat van hun partner of ouder voor langere tijd in het buitenland bevinden en daardoor niet in staat zijn naar een stembureau in Nederland te komen. De commissie erkent dat het stemgeheim bij Internetstemmen niet te waarborgen is, maar vindt het recht om te kunnen stemmen in dit geval zwaarder wegen. De administratieve procedure voor het aanmelden voor deze wijze van stemmen moet simpeler.

Internetstemmen moet niet beschikbaar komen voor kiezers die wegens vakantie in het buitenland verblijven. Deze kiezers zullen alleen kunnen stemmen door een volmacht af te geven aan een thuisblijver.

Hier kunnen wij ons wel in vinden. Wel steekt het ons nog dat bij het laatste internetstemmenexperiment het Ministerie bepaalde documenten geweigerd heeft aan de internationale waarnemers van de OVSE. In het Experimentenbesluit heeft het Ministerie voor zichzelf waarnemers geregeld, alleen worden ze daar ‘deskundigen’ genoemd (artikel 45). De werkelijke waarneming wordt dus liever intern geregeld. Verder wordt in de regels nu voornamelijk een ceremonie geregeld, terwijl een aantal essentiële functiescheidingen niet beschreven worden.

Gehandicapten

Op dit moment mogen mensen die wegens een lichamelijke handicap niet zelfstandig kunnen stemmen zich laten assisteren bij het uitbrengen van hun stem. Als het aan de commissie ligt wordt dit uitgebreid met geestelijke handicap. Personen die wegens een handicap niet in staat zijn naar een stembureau te komen moeten een mogelijkheid krijgen telefonisch te stemmen. Dat hierbij het stemgeheim niet is te garanderen vindt de commissie aanvaardbaar; het recht om te stemmen weegt zwaarder.

Voor gehandicapten die wel naar het stembureau kunnen komen dient de toegankelijkheid van dit stembureau en de stemmiddelen verbeterd te worden. Gemeenten wordt aangeraden op de stempas aan te geven welke stembureau's goed toegankelijk zijn voor gehandicapten. Stemprinters kunnen (net als de oude Nedaps) voorzien zijn van een blinden-interface met hoofdtelefoon ten behoeve van blinden.

Uiteraard kunnen gehandicapten ook een machtiging afgeven.

Het lijkt er op dat analfabeten in de door de commissie voorgestelde verkiezingen (net als nu) geen stemrecht hebben. Analfabetisme is namelijk geen lichamelijke of geestelijke handicap; deze mensen mogen zich volgens de kieswet niet laten assisteren. Echter, waar een blinden-interface beschikbaar is kunnen analfabeten in beginsel weer wel zelfstandig stemmen...

Beveiliging, TEMPEST

De commissie trekt lering uit de ervaringen met slecht beveiligde opslag van stemcomputers. De minister van BZK moet eisen stellen aan de beveiliging tijdens opslag en onderhoud van de apparatuur.

De commissie schrijft ruim vijf pagina's over de maatregelen die nodig zijn om TEMPEST (compromitterende straling) te voorkomen. Compromitterend zijn radio en andere signalen die de apparatuur (onbedoeld) uitzendt en waaruit is af te leiden hoe een kiezer stemt. Bij de voorgestelde scheiding in een stemprinter en een stemmenteller zijn TEMPEST maatregelen alleen nodig voor de stemprinter.

Als eerste bescherming beveelt de commissie bestrijding achteraf aan door strafbaarstelling en vervolging.

De normen voor TEMPEST zijn militaire geheimen. De commissie heeft, na gesprekken met experts op dit gebied, besloten dat de NAVO SDIP-27 Niveau B-norm het maximaal haalbare is voor een stemsysteem. De commissie weet echter niet of dit kostentechnisch haalbaar is. De enige indicatie is dat computerapparatuur met dit niveau van beveiliging ongeveer tweemaal zo duur is als soortgelijke apparatuur zonder deze beveiliging. Het probleem met geheime normen is dat ook de fabrikanten van de apparatuur niet weten waar ze aan toe zijn.

Open Source à la Nedap

In de bijlagen van het rapport zit een brief die Nedap aan de staatssecretaris stuurde en waarvan we u een fragmentje niet willen onthouden. Nedap meent dat de niet openbare broncode van de voormalige stemcomputers toch Open Source genoemd mocht worden omdat er in de programmeertaal C is geprogrammeerd.

 Het [OVSE] rapport geeft geen heldere toelichting wat met 'open
 source' wordt bedoeld. Daardoor kan de indruk worden gewekt dat de in
 Nederland in gebruik zijnde [stemcomputer] systemen niet gebasseerd
 zouden zijn op 'open source' software. Dat is pertinent niet juist.
 De firmware van de Nedap systemen zijn ontwikkeld in een algemeen
 beschikbare programmeertaal 'C', waarvan de broncode van de firmware
 een 'open source' basis heeft. In samenhand met het monolithisch
 karakter van de Nedap stemmachines bestaat de uniek mogelijkheid de
 complete broncode, die de volledige werking van de het systeem
 bepaald, door aangewezen deskundigen en onafhankelijke
 keuringsinstellingen te laten beoordelen.
 [...] Wellicht dat het misverstand over dit onderwerp is ontstaan
 doordat verschillende systeemleveranciers in de VS hun broncodes niet
 ter beschikking willen stellen aan aangewezen keuringsinstellingen.

Dit wereldvreemde bedrijf is overduidelijk te lang verwend geweest met klanten die het allemaal toch niet snappen.


Reactie Bijleveld

Staatssecretaris Bijleveld heeft als reactie op het rapport aangegeven niet verder te gaan met de nieuwe tijdelijke regeling:

 Zoals bekend werk ik op dit moment aan een aanpassing van de Regeling
 voorwaarden en goedkeuring stemmachines. Na gesprekken met
 specialisten blijkt dat je zulke grote aanpassingen aan de regeling
 moet doen dat je eigenlijk nieuwe stemmachines moet ontwikkelen
 willen die aan de nieuwe eisen kunnen voldoen. Dat lijkt mij ook in
 het licht van dit advies geen begaanbare weg. Ik overweeg dus niet
 verder te gaan met het aanpassen van de regeling. Verder zal ik de
 bestaande regeling intrekken. Dat betekent concreet dat bij
 verkiezingen op korte termijn niet met de huidige stemmachines kan
 worden gestemd. In ieder geval zijn dat de verkiezingen voor het
 Europees Parlement in 2009. We moeten er ernstig rekening mee houden
 dat we dan met het rode potlood stemmen. Ik sprak daar al eerder over 
 met de Tweede Kamer. En ik zal daar ook nog over spreken met de
 gemeenten.


Eind goed, al goed?

Het object van onze verontwaardiging, de "Regeling Voorwaarden en Goedkeuring Stemmachines 1997", gaat de prullenbak in en er komt geen nieuwe tijdelijke regeling om de huidige stemcomputers de winter door te helpen. In 2009 stemmen we met potlood en papier. De staatssecretaris heeft daadkracht getoond en heeft, ondersteund door het rapport van de Commissie Inrichting Verkiezingsproces, gedaan wat nodig was: met een schone lei beginnen en daarna gaan werken aan een nieuwe generatie stemapparatuur.

Uit de toespraak van de staatssecretaris bij de presentatie van het rapport was op te maken dat men grote problemen zag om nog met een nieuwe tijdelijke regeling te komen om de huidige stemcomputers mee goed te keuren. De staatssecretaris komt met haar beslissing een belofte na die ze aan de Kamer gedaan heeft: ze zou zo'n nieuwe tijdelijke regeling onderzoeken, maar als het allemaal niet lukte zou ze zonder morren teruggaan naar papier en potlood.

Hoewel het hoofddoel bereikt lijkt zal de stichting "Wij vertrouwen stemcomputers niet" voorlopig blijven bestaan, en ook onze nieuwsbrieven zult u blijven ontvangen. Ontwerp en aanbesteding van het nieuwe stemsysteem moeten immers kritisch gevolgd worden en we moeten ervoor waken dat we niet ineens via een achterdeurtje alsnog via Internet gaan stemmen. Dat gezegd hebbende zijn we niet langer op het oorlogspad, we denken nu meer mee dan tegen. Zoals altijd geldt ook voor de toekomst van het stemsysteem: "The devil is in the details". Maar overheid en wij zijn het nu in ieder geval op de hoofdlijnen eens, en dat mag na onze luidkeelse protesten ook wel eens vermeld worden.

Er valt een heleboel te leren door te kijken naar de periode die nu is afgesloten. Als voorschotje op serieuzere analyse kan alvast gezegd worden dat ons "multi-disciplinair transparant activisme" goed gewerkt heeft. Klaarblijkelijk kan een kleine groep burgers de overheid nog op principiële punten aanspreken en niet alleen gehoor krijgen voor klachten maar, met een beetje duwen en trekken, ook echte verandering bewerkstelligen. Vooruitgang is, hopelijk op steeds meer vlakken, niet langer synoniem met blind vertrouwen in techneuten en techniek. Verder is humor een krachtig wapen als je met serieuze dingen bezig bent, en moet je soms ook een beetje geluk hebben. En last but not least: dit was allemaal niet gelukt zonder alle mensen die tijdens de campagne geholpen hebben, al is het maar door anderen te vertellen dat wij gelijk hebben. Bedankt iedereen!


Antwoorden Kamervragen

De staatssecretaris had er bij het beantwoorden van de Kamervragen over de brand bij Nedap en over haar uitlatingen in de beslissing op bezwaar rond de goedkeuring van de Nedap al duidelijk niet meer zo'n zin in: in afgemeten bewoordingen geeft ze uiterst summier antwoord op de vragen.


Another big win for the church!

Bij de Scientology-sekte zijn ze er meesters in om publieke nederlagen hardnekkig uit te blijven leggen alsof men eigenlijk gewonnen heeft. En daar moesten we onwillekeurig aan denken toen we de reactie van Nedap in de krant lazen. Men lijkt het standpunt van de staatssecretaris niet helemaal te willen begrijpen. Ze denken daar, met de moed der wanhoop, dat de huidige stemcomputers opgelapt gaan worden en men gokt dat we toch niet werkelijk met potloden gaan stemmen. In BN/De Stem zegt Matthijs Schippers van Nedap:

 Volgens Schippers is een besluit dat de stemmachines moeten worden
 aangepast in Nederland dan ook geen ramp voor Nedap. In tegendeel,
 de gewenste aanpassingen zullen voor extra omzet zorgen bij het
 beursgenoteerde bedrijf in Groenlo. ,,Of de gemeenten moeten
 teruggaan naar stemmen met het rode potlood", zegt Schippers.

Er is natuurlijk helemaal geen sprake van een "besluit om de stemmachines aan te passen". Er gaat een helemaal nieuwe oplossing aanbesteed worden en Nedap kan hooguit meedingen naar de opdracht voor de nieuwe oplossing. Dan is er misschien nog wel een charme-offensiefje richting de rijksoverheid nodig, want we kunnen ons zo voorstellen dat daar mensen zitten voor wie verdere betrokkenheid van de firma Nedap na de soms weinig coöperatieve opstelling in het afgelopen jaar niet direkt voor de hand ligt.

Overigens zien wij nog wel één mogelijkheid om op Nedaps te stemmen bij de komende verkiezingen: als je de de computer zelf niet gebruikt zijn het zijn immers nog steeds opvouwbare stemhokjes. Beetje zwaar alleen.


Nedap daagt uit

Nedap had op de zitting rond het goedkeuringsbesluit een stemcomputer meegenomen. Nou is dat op zichzelf niets bijzonders, dat deden wij ook. Alleen wij deden dat om de rechter eventueel het een en ander uit te kunnen leggen. Nedap had een heel ander plan: men eiste in het eigen pleidooi plompverloren van ons dat wij ter plekke op een viertal punten ons gelijk zouden demonstreren. De rechter wees een dergelijk duel in de rechtszaal direct en zonder nadenken van de hand, daar kwamen wij niet aan te pas.

Het feit dat men de procesorde in het bestuursrecht overduidelijk niet helemaal heeft begrepen heeft Nedap er niet van weerhouden om er in de media en op de eigen website schande van te spreken dat wij, desnoods op een tafeltje bij de rechtbank, 'niet op de uitnodiging in wilden gaan'.

We hebben in de campagne misschien wel honderd dingen beweerd over diverse stemcomputerfabrikanten en hun producten. Op drie van de vier door Nedap uitgekozen punten waarop wij 'ons gelijk maar eens moesten bewijzen' valt met of zonder stemcomputer op tafel voor Nedap weinig te winnen. Wij beweren inderdaad dat het de ene keer wel en de andere keer niet keuren van de verzegeling vragen oproept, we beweren inderdaad dat de kandidatenlijsten niet op een Nedap zoals wij die kennen kunnen worden ingevoerd (daar heb je ISS voor nodig), en de aanwijzigingen dat stemcomputers tussen november 2006 en maart 2007 geen wijzigingen hebben ondergaan hebben we ontnomen aan stukken die Nedap en ministerie zelf hebben geproduceerd.

Nedap beweert echter ook dat de ingebouwde software op de ESN1, een iets nieuwer type stemcomputer, niet vervangen kan worden door een speciale stemgeheugenmodule in te steken. Dit hebben wij wel beweerd, hoewel we nooit zo'n ESN1 in handen hebben gehad. We meenden die conclusie te kunnen trekken op basis van een stukje tekst uit een TNO-rapport dat de keuring van de ESN1 beschrijft:

Op pagina 39 van dit rapport staat:

 Voor het maken van andere handelingen zoals het deblokkeren en
 analyseren van een stemmachine wanneer een hardwarefout is
 opgetreden, het configureren van een stemmachine en wijzigen van
 bijvoorbeeld het ID is een aparte speciale stemgeheugen module nodig.
 Deze speciale module is alleen beschikbaar voor personeel van Nedap.

en op pagina 20 staat:

 De EEPROM in de stemmachine bevat het programma.

Op basis hiervan namen wij aan dat de nieuwere ESN1 stemcomputer nu niet langer de software op vervangbare EPROM-chips had maar dat men met het oog op mogelijke updates voor een modernere vorm van software-opslag op EEPROM had gekozen. Die speciale module waar we niet eerder van hoorden zou dan dienen voor het vervangen van de ingebouwde software. Makes sense.

Ook in een NFI-rapport uit de zaak van de vermeende stembusfraude rond kandidaat-raadslid Guus Te M. in de gemeente Landerd dook de magische stemgeheugenmodule op:

 Tijdens de overdracht van de onderzoeksrapportage en de referentie
 stemmachine op 10 april 2006 door NEDAP, bleek dat NEDAP beschikt
 over een speciaal stemgeheugen waarmee na plaatsing in een
 stemcomputer een aantal diagnostische gegevens kan worden uitgeprint
 via de in de stemmachine ingebouwde printer.
 [...]
 NEDAP kon het speciale stemgeheugen in verband met de
 vertrouwelijkheid niet op het NFI achterlaten

Maar de zaak in Landerd betrof een ES3B, het meest voorkomende type stemcomputer en ook de computer die we zelf uit elkaar hebben gehaald. Toen zijn we nog eens in de software gaan spitten en toen kwamen we een stukje code tegen dat we over het hoofd hebben gezien. Het blijkt dat de Nedap in een speciaal service-menu terechtkomt als er een stemgeheugen ingestoken wordt met als 'serienummer' het woord "SERVICE " (let op de spatie). Deze module kon zelfs met behulp van de bijbehorende ISS-software worden aangemaakt. (Dat menu hadden we al gevonden, maar wij kenden alleen een schakelaartje op het moederbord om er te komen.) Eenmaal in het service-menu kan onder meer het serienummer van de stemcomputer worden veranderd en (veel erger) de in de computer aanwezige log-bestanden worden gewist. We schreven over dit nieuwe probleem op 30 maart in de onze nieuwsbrief.

Nu Nedap zo hard en duidelijk stelt dat de software in de ESN1 niet te vervangen is zonder de verzegeling te verbreken zijn wij toch nog eens gaan nadenken. Het zou natuurlijk kunnen dat de tekst in het TNO-rapport alleen betrekking heeft op de service-module zoals we die kennen van de ES3B en niet duidt op een manier om met een uitgebreidere versie hiervan de ingebouwde software te vervangen. In dat geval heeft een mogelijke fout in het TNO-rapport ons dan wel op het verkeerde been gezet, er staat immers dat er software in EEPROM staat, en dat zou, in het geval dat Nedap gelijk heeft, dan waarschijnlijk niet het geval zijn. En in dat geval, we kunnen het zelf niet controleren, hebben we dus mogelijk geheel ten onrechte een beveiligingsprobleem met de ESN1 aangewezen terwijl er in werkelijkheid sprake is van een ander (tot nu toe onderbelicht) beveiligingsprobleem dat minstens de ESN1 en de ES3B en misschien wel alle Nedap stemcomputers betreft.

Joost mag overigens weten of de ESN1 niet nog met allerlei andere schokkende beveiligingsproblemen kampt: het zou in de stemcomputer-industrie een betrekkelijk unicum zijn als dat niet het geval was. Niet dat het na het rapport Korthals Altes allemaal nog veel uitmaakt, maar we weten het goed gemaakt: als Nedap in haar nieuwgevonden openheid zo vriendelijk is om van al haar apparatuur de schema's, broncode en documentatie op het net te zetten dan willen we daar best eens een blik op werpen. En dat doen we dan, zoals altijd, weer gratis en voor niets.


Wob-verzoeken

We hebben aangekondigd niet in bezwaar te gaan rond Wob-14 en gevraagd de behandeling van de bezwaren in Wob-7 en Wob-10 aan te houden. Het heeft wat ons betreft geen prioriteit veel uren te steken in het uitzoeken van zaken die vooral te maken hebben met stemcomputers en een wettelijke regeling die beiden niet meer bestaan.


Rectificatie

We schreven in de vorige nieuwsbrief ten onrechte dat de wijzigingen die Nedap in hun eigen Wikipedia-artikel ten gunste van zichzelf (en ter verwarring/verveling van de lezer) aanbracht dateren van na de hele ophef over de door Nedap aangebrachte wijzigingen in het artikel over elektronisch stemmen. Dit blijkt bij nadere beschouwing niet het geval, het was al daarvoor gebeurd.

Wij