Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 35 - 19 oktober 2007

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Carte blanche 2

Staatssecretaris Bijleveld blijft erbij dat de Experimentenwet Kiezen op Afstand - voor wat betreft het internetstemmen - alleen gebruikt kan worden voor kiezers in het buitenland. Daarom wil de staatssecretaris ook geen inperking in de wet aanbrengen. De parlementaire historie van de wet toont echter aan dat een oorspronkelijke inperking (tot kiezers in het buitenland) later uit het voorstel is verwijderd. De huidige wet, die de staatssecretaris met twee jaar wil verlengen, kan dus wel degelijk gebruikt worden voor het internetstemmen binnen Nederland.

De situatie rondom de Experimentenwet is raadselachtig. Na de rapporten van de commissies Hermans en Korthals Altes, de vernietiging van de Nedap-goedkeuring door de rechter en het voornemen van de staatssecretaris om de Regeling goedkeuring stemmachines in te trekken, biedt alleen de Experimentenwet nog een mogelijkheid voor de inzet van ICT bij het verkiezingsproces. Het zou dus voor de hand liggen dat de staatssecretaris zo’n inzet van de nodige zorgvuldigheid wil voorzien. Niets is minder waar. De wet geeft carte blanche en over een goedkeuringsprocedure wil de staatssecretaris niet eens spreken.

In nieuwsbrief nr. 33 van 15 september berichtten we over deze wetswijziging die de staatssecretaris naar de Kamer heeft gestuurd. Met het voorstel wil staatssecretaris Bijleveld de werking van de Experimentenwet Kiezen op Afstand voor de duur van twee jaar verlengen. De Experimentenwet verloopt op 1 januari 2008 en het wetsvoorstel verlengt deze tot 1 januari 2010.

Vanuit de Tweede Kamer - en eerder al bij de Kiesraad - is enige bezorgdheid ontstaan over de brede bevoegdheden die de Experimentenwet aan de staatssecretaris geeft om twee jaar lang het verkiezingsproces naar eigen inzicht te mogen inrichten. Deze wet maakt internetstemmen mogelijk en alle andere inzet van ICT buiten het stemlokaal. Volgens de staatssecretaris is op basis van de wet het internetstemmen uitsluitend voor kiezers in het buitenland mogelijk. De Kamer vroeg hierover opheldering. Op 10 oktober schreef de staatssecretaris een uiterst korte brief aan de Kamer:

 De Experimentenwet Kiezen op Afstand kent een beperkte reikwijdte,
 namelijk het stemmen in een willekeurig stemlokaal binnen de gemeente
 en het internetstemmen voor kiezers die vanuit het buitenland mogen
 stemmen voor de verkiezingen van de leden van het Europese Parlement
 en de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Bij de
 verlenging van de Experimentenwet Kiezen op Afstand blijft de
 reikwijdte ongewijzigd.
 [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 4, Tweede Kamer]

In haar brief van 10 oktober geeft de staatssecretaris een verkeerd beeld van de reikwijdte van de wet. Artikel 1 van de wet is heel duidelijk en bevat geen inperking:

 "[..] nieuwe voorzieningen die de kiesgerechtigde in Nederland in
 staat stellen om in een stemlokaal naar keuze te stemmen of de 
 kiesgerechtigde in staat stellen om zijn stem met behulp van 
 informatie- en communicatietechnologie vanuit een andere plaats dan 
 een stemlokaal uit te brengen".

Het wordt helemaal duidelijk bij een nadere beschouwing van de parlementaire historie van de wet. Oorspronkelijk bevatte het voorstel wel degelijk een inperking tot stemmen vanuit het buitenland. Maar via de motie Te Veldhuis/Rehwinkel werd deze inperking er in 2003 uitgehaald:

 Zoals opgemerkt in de brief wil de regering verantwoorde experimenten
 met stemmen per PC en/of telefoon voor kiezers binnen Nederland
 gedurende de werking van de Experimentenwet Kiezen op Afstand niet
 bij voorbaat onmogelijk maken doordat de reikwijdte van de
 Experimentenwet zulke experimenten verhindert.
 [Kamerstuk 2002-2003, 28664, nr. 6, Tweede Kamer]

De brief van de staatssecretaris klopt dus gewoon niet. De wet geeft de staatssecretaris carte blanche bij de inzet van ICT in verkiezingen. Een discussie over intenties lijkt daarbij niet zo relevant. Het gaat uiteindelijk om de bevoegdheden die de wet aan de staatssecretaris geeft. Bovendien heeft de commissie Korthals Altes aanbevolen het internetstemmen te beperken tot kiezers in het buitenland. De verlenging van de Experimentenwet is een uitstekende gelegenheid om de aanbevelingen van de commissie ter hand te nemen.

Dat de eerste brief aan de Kamer - sinds de presentatie van het rapport Stemmen in vertrouwen - nu meteen al een poging bevat om de Kamer met een kluitje in het riet te sturen is weinig bemoedigend voor de nabije toekomst. De Kamer zou er goed aan doen om de staatssecretaris te wijzen op haar belofte snel uitvoering te geven aan het rapport. Bovendien is de staatssecretaris ontwijkend over een goedkeuringsprocedure voor het internetstemmen - we schreven hier al over in nieuwsbrief nr. 33 van 15 september. Na alles wat er gebeurd is lijkt ons een goedkeuringsprocedure geen optie maar een vereiste. Het zou dan ook goed zijn om in de Experimentenwet te verwijzen naar nog nader op te stellen eisen en een goedkeuringsprocedure. Dan kan de Kamer er in elk geval van op aan dat die procedure er ook echt komt.

De brief van de staatssecretaris roept ook bij de Kamer meer vragen op. Op 30 oktober sluit een schriftelijke inbreng voor de vaste commissie BZK over de Experimentenwet. Na schriftelijke antwoorden van de staatssecretaris zal het voorstel verder in de Kamer besproken worden.


Referendum Utrecht

Het burgemeestersreferendum in Utrecht is weer voorbij. En ondanks het feit dat Utrecht al jaren met Nedaps stemde heeft het hernieuwd gebruik van stembiljetten niet geleid tot problemen. Sterker nog: het was zelfs één van de weinige aspecten van het hele spektakel dat niet problematisch was.


Printerprobleem

We zaten laatst eens te brainstormen over die plannen van de commissie Korthals Altes om met printers stembiljetten uit te printen en die dan met een andere computer weer in te scannen. En toen schoot ons ineens te binnen dat kleurenprinters van vandaag de dag vaak met behulp van onzichtbare gele puntjes niet alleen op elke pagina het serienummer van de print-engine printen, maar ook de tijd. De KLPD heeft al aangegeven dat men op die manier verdachten opspoort. (En wij maar lachen toen de Stasi in de jaren 70 van elke typemachine in de DDR een proefvelletje wilde hebben.) Met behulp van het print-tijdstip in die puntjes kan een computerprogramma een stapel geprinte stembiljetten uit een stembus moeiteloos op volgorde leggen.

Nu zullen ze misschien niet zo snel kleurenprinters inzetten, maar het is dus wel iets om bij stil te staan. Zo moet je maar hopen dat zwart-wit laserprinters dezelfde informatie niet ook stiekem ergens neerzetten: dat van die kleurenprinters is ook pas na veel uitzoekwerk van de Amerikaanse burgerrechten-organisatie EFF publiek geworden. Het is een interessant gegeven dat we op last van de overheid door onze eigen technologie in de gaten worden gehouden, en dat we daar dus al heel bewust goed over moeten nadenken als we een stemsysteem gaan bouwen.

In bredere zin spelen hier meer problemen. Zo kun je waarschijnlijk ook de afgesneden kassabonnetjes van een Nedap paper-trail printer met een stukje software aan elkaar puzzelen als je ze op 1200 DPI inscant. En misschien is met allerlei kleine afwijkingen tijdens het afdrukken een stapel laserprints sowieso wel goed op volgorde te leggen. En misschien kan dit ook wel met de conventionele stembiljetten, die immers ook op de volgorde liggen waarop ze uit een offsetpers komen. Nog verder in de paranoia: de kiezer laat vingerafdrukken achter, en de Staat heeft daar binnenkort een handige database van.

Een groot aantal van deze risico's ligt waarschijnlijk 'boven de lat'. Dat wil zeggen, die zijn in het verkiezingsproces acceptabel omdat ze te lastig zijn om op grote schaal in te zetten. Het meestal gebruikte en ook zinnige argument is dat een aanvaller ook een mini-camera in het stemhokje kan ophangen. Dat van die kleurenprinters en de gele puntjes ligt daarentegen weer duidelijk 'onder de lat'.

Over het op volgorde leggen van papier dat uit printers en drukpersen komt kunnen we maar bar weinig vinden, dus daar gaan we zelf maar eens wat onderzoek naar doen. Mensen met veel ervaring met knippen, plakken en puzzelen in grote bitmaps moeten zich maar even melden.

Digitale Wahlstift

Het is goed om in deze nieuwsbrief eens een paar woorden te wijden aan de "Digitale Wahlstift" zoals men die in 2008 in Hamburg wil gaan gebruiken. Het betreft een pen van de Zweedse firma Anoto. Deze pen kan echt schrijven, maar heeft ook een ingebouwde mini-camera. De camera kijkt naar een speciaal patroon van voor het oog onzichtbare puntjes dat op papier gedrukt wordt, waardoor dit papier een lichte grijstint krijgt. Deze puntjes coderen de positie van de pen waardoor software in de pen kan zien waar de pen zich bevindt. Anoto verkoopt de pen voor diverse toepassingen, maar dit is de eerste keer dat er een stemsysteem mee gebouwd is.

Hamburg heeft voor de lokale verkiezingen een nieuw stemsysteem dat zo complex is dat de kiezers meerdere boekjes met keuzes moeten invullen. En als je eenmaal een heel complex stemsysteem hebt is het natuurlijk een logische stap om te roepen dat je zonder computers niet meer kunt tellen. Door het inzetten van de Digitale Wahlstift heeft men direct een papieren kopie van elke stem.

Tot zover de voordelen. Er zijn best een aantal aanvallen te bedenken om een dergelijk systeem te bedotten. Zo zou je in de stapel blanco stemboekjes 5% eigen boekjes kunnen bijmengen waarbij het puntjes-patroon van een aantal kandidaten verwisseld is. In Hamburg wilde men de papieren kopie eerst slechts voor één enkele verkiezing natellen en daarna voor alle verdere verkiezingen zonder verdere controle de computer-uitslag verbindend verklaren. Na kritiek, ook op het gebrek aan eisen op het gebied van computerbeveiliging (klinkt bekend?), heeft men besloten een 'protection profile' te maken en het geheel naar 'common criteria' normen te keuren. Een 'protection profile' beschrijft onder andere de aannamen in het keuringsproces. De meest in het oog springende aanname is dat alle leden van het stembureau elk afzonderlijk betrouwbaar zijn. Dat lijkt, zeker met de vermeende fraude in Landerd in het achterhoofd, een gewaagde stelling.

Ook heeft men een heel plan om de notebook-computers en pennen met politie-begeleiding naar het stembureau te brengen en is er uit de mond van pleitbezorgers van het systeem een wonderlijke mix van 'alles is Open Source' en 'er zit geheime firmware in de pennen' op te tekenen.

Kortom, de 'Digitale Wahlstift' is een aardig idee, maar de uitvoering ruikt weer ouderwets naar 'u hoeft niets te controleren, vertrouwt u ons nu maar gewoon'.


ISS / Groenendaal

De vraag die na het verschijnen van het rapport van de commissie Korthals-Altes een beetje blijft hangen is wat er op korte termijn moet gebeuren met de ISS-software die nu onder meer wordt ingezet om de stemmen op te tellen. Iedereen wil nu graag dat er in het verkiezingsproces Open Source software gebruikt wordt. Dat wil zeggen, iedereen behalve het piepkleine bedrijfje dat de huidige software maakt.

ISS doet veel meer dan alleen stemmen optellen: het ondersteunt bijna alle aspecten van de (soms verrassend complexe) verkiezingsorganisatie en alle kennisgevingen en benoemingsbrieven komen zo uit de printer rollen. Maar zelfs met al deze extra functionaliteit is het nog steeds geen mega-softwareproject. En ISS is een door drie mensen gedurende vele jaren ontwikkelde berg Delphi code waarvan we niet weten in welke staat het is. Nu is een uitgelezen moment om een partij opdracht te geven om iets nieuws te gaan maken. Dit keer wel onder een Open Source licentie graag, als we er toch uit publieke middelen voor gaan betalen.

Los van de gebruikte software heeft de commissie aangegeven te willen dat alle resultaten tot op het niveau van het individuele stembureau gepubliceerd worden. Als dat een beetje op een nette manier gebeurt kan iedereen met een (ietwat complexe) spreadsheet narekenen of alles klopt. Maar dan moeten we die uitslagen dus wel hebben, en dus moeten de gemeenten meer dan alleen de stemtotalen gaan leveren aan hoofdstembureaus en centraal stembureau.


Verkiezingen Amsterdam niet volgens kieswet

Tijdens de verkiezingen voor de gemeenteraad en de Tweede Kamer in maart en november 2006 is op de Amsterdamse stembureaus in strijd met de Kieswet gehandeld. Dit concludeerde de Gemeentelijke Ombudsman van Amsterdam. Bij de helft van de 460 stembureaus werden kiezers geholpen door iemand anders. Dat gebeurde volgens het onderzoek onder meer omdat de kiezers de stemmachine niet snapten, de Nederlandse taal onvoldoende beheersten en de aard van de verkiezingen niet begrepen. Een kiezer mag volgens de wet slechts begeleid worden als er sprake is van een handicap.

De problemen lijken de pan uit te zijn gerezen rond de gemeenteraadsverkiezing van maart 2006, de eerste en laatste verkiezing met stemcomputers in de hoofdstad. Maar ook tijdens de verkiezingen van november 2006, met het rode potlood, deden de problemen zich voor.


Stemcomputers in de media

We denken dat de meesten van u wel weten dat we op onze site een uitstekend media-archief hebben. Een paar leuke dingen van de afgelopen weken willen we hier extra onder de aandacht brengen. Zo was er, al dan niet geïnspireerd door onze vorige nieuwsbrief, op 5 september een cartoon van Tom Janssen in Trouw. Verder op 27 september een grapje aan het einde van het TV-programma "De wereld draait door" en op 10 oktober een stukje uit "Pauw en Witteman" waarin Maarten van Rossum zijn waardering uitspreekt over de terugkeer van het rode potlood.


Duitse rechter: Bedrijfsgeheim Nedap absoluut

In Duitsland zijn op dit moment maar drie mensen die uit hoofde van hun beroep tot in detail weten hoe de Nedap stemcomputers die ze daar nog gebruiken eigenlijk werken. En die drie mensen werken allemaal voor de PTB, de Physikalisch Technische Bundesanstalt, de Duitse variant van TNO. Dit heeft een woordvoerder van het PTB afgelopen woensdag in een rechtszaal in Braunschweig toegegeven tijdens de behandeling van een Wob-verzoek (IFG-Anfrage) van journalist Richard Sietmann aan de PTB. Sietmann wilde de bijlagen bij het keuringsrapport zien zonder welke niet kan worden gecontroleerd of ook echt alles terecht goedgekeurd is. Het was hier trouwens nog gekker dan in Duitsland: zelfs ons ministerie van BZK kreeg het keuringsrapport niet van Nedap.

De rechter heeft ook al uitspraak gedaan: het belang van Nedap bij de bedrijfsgeheimen in hun stemcomputers staat vrijgave van deze documenten in de weg, aldus de rechter. Nedap's CEO Anton Westendorp en stemcomputerbaas Matthijs Schippers waren overigens ook op de zitting.


Nedap / Keulen

In een vorige nieuwsbrief schreven we al over de brand bij de vestiging van de firma Nedap te Eibergen. Daar verbrandden toen meer dan zeshonderd stemcomputers die eigendom waren van Duitse gemeenten die deze ter vervanging van de Sdu NewVote stemcomputers hadden uitgeleend. De gemeente Keulen, zwaarst getroffen, kreeg een brief van Nedap dat er helaas sprake was van overmacht en dat de verzekering dus niet zou uitkeren. Helaas pindakaas dus, maar ze mochten van Nedap gelukkig wel nieuwe stemcomputers bestellen.

Keulen was, voorspelbaar, niet erg gelukkig met deze opstelling van Nedap. Men heeft een advocaat ingeschakeld en inmiddels schijnt er een uitweg uit de impasse te zijn: Nedap lijkt de aansprakelijkheid voor de schade te aanvaarden. Dit kan er natuurlijk mee te maken hebben dat er hier in Nederland nu genoeg gebruikte stemcomputers zijn. Hoe dan ook: het maakt hopelijk allemaal binnenkort toch niets meer uit. De hoogste Duitse rechters gaan zich naar het laat aanzien begin 2008 over de toelaatbaarheid van stemcomputers uitspreken.


Word lid van een stembureau !

We hebben hard genoeg gevochten voor het recht op controleerbare verkiezingen. Nu moeten we laten zien dat we onze verantwoordelijkheid nemen en helpen met het handmatig tellen van de stemmen. Al is het maar om te laten zien dat dat weliswaar een rotklus kan zijn, maar ook weer niet het einde van de wereld. Word dus lid van een stembureau. Als het kabinet niet valt zijn de eerste verkiezingen (voor het Europees Parlement) pas in 2009, maar meld je toch maar zo snel mogelijk aan. Meestal doe je dat bij de dienst burgerzaken van je gemeente of stadsdeel.

En als je echt, echt, echt niet kunt overdag kun je 's avonds na 21:00 komen observeren en soms ook helpen bij het tellen van de stemmen. Komt allen, het is belangrijk werk!

Wij