Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 38 - 20 november 2007

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Het sterfproces van het elektronisch stemmen zet verder door en het ministerie van BZK laat zelfs in hele simpele zaken veel steken vallen. Wordt het al eentonig?


BZK: Geen internetstemmen meer. Of toch weer wel?

Als wij de staatssecretaris van binnenlandse zaken zouden zijn dan waren we nu witheet van woede. Na het debacle van een paar weken geleden waarbij er een brief naar de Tweede Kamer ging waarin dingen stonden die aantoonbaar onjuist waren is er nu weer een majeure misser in de zaak van de beoogde verlenging van de Experimentenwet Kiezen Op Afstand. Er zijn twee inhoudelijk nogal verschillende versies van de zogenaamde "Nota naar aanleiding van het Verslag" naar de Kamer gegaan. Dat wordt spitsroeden lopen woensdagavond bij de plenaire bespreking. Hoeveel kun je fout doen bij een wetsvoorstel van nog geen 5 regels? Zouden die ambtenaren soms iets tegen haar hebben? Dat wordt hoe dan ook nog een hele toer als er straks met de wijziging van de Kieswet echt complexe dingen moeten veranderen.

Over de Experimentenwet hebben we op deze plek al vaker geschreven. De "Experimentenwet Kiezen op Afstand" is wetgeving uit de tijd dat controleerbaarheid en transparantie van het verkiezingsproces verbleekte en vergeten idealen waren. Deze wet vormt op dit moment de wettelijke basis voor Stemmen in een Willekeurig Stembureau (SWS) en voor internetstemmen voor Nederlanders in het buitenland. Maar de tekst van de wet is zodanig opgesteld dat eigenlijk alles wat kiezers de mogelijkheid geeft buiten het eigen stemlokaal te stemmen eronder kan vallen.

Experimentenwetten hebben een beperkte houdbaarheid en de uiterste verkoopdatum staat meestal in de wetstekst. In het geval van de Experimentenwet Kiezen Op Afstand is dit 1 januari 2008. Het ministerie van BZK wil dit graag verlengen tot 1 januari 2010, vooral omdat men wil vasthouden aan Stemmen in een Willekeurig Stemlokaal. Wij zijn echter een beetje huiverig voor de reikwijdte van de wet. Als de wet verlengd wordt zou er volgens ons tenminste zeker moeten gesteld dat er alleen deze bestaande twee experimenten mee gedaan worden. Ook vinden we het eng dat de internetstemdienst die voor de kiezers in het buitenland gebruikt wordt nog nooit onafhankelijk is gekeurd.

Toen we eenmaal op dit probleem wezen is de staatssecretaris gaan draaien: de wet had dan weer wel en dan weer niet de bedoeling om nieuwe experimenten mee te doen, en ze was dan weer wel en dan weer niet al van zichzelf beperkt tot de huidige experimenten (niet dus). Het laatste hoofdstuk is dat het ministerie de Kamer antwoord heeft gestuurd op de vragen die men gesteld heeft. Sterker nog, men heeft de Kamer zelfs twee versies van dat antwoord gestuurd. In de ene versie wil men geen internetstemmen voor kiezers in het buitenland bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2009, in de nieuwere (en nu geldende) versie houdt men dit open. De vraag, van diverse partijen, over een goedkeuringsprocedure wordt volkomen genegeerd. In plaats daarvan zegt de staatssecretaris dat ze de Kamer te zijner tijd nog wel zal informeren. Maar dan is het natuurlijk te laat om nog een goedkeuringsprocedure te starten. Dus feitelijk zegt ze dat als er via Internet gestemd gaat worden, dit op een ongekeurd stemsysteem zal gebeuren.

In de Tweede Kamer vindt aanstaande woensdagavond om 19:30u de plenaire bespreking van de verlenging plaats. Het is voor de integriteit van het verkiezingsproces maar te hopen dat onze parlementsleden de staatssecretaris desnoods met harde hand dwingen een goedkeuringsprocedure op te tuigen. Want als we van al die commissies iets geleerd zouden moeten hebben dan is het dat je alle techniek waarop mensen stemmen aan een goedkeuringsprocedure wilt onderwerpen.


Te Meerman

Er komt binnenkort een plaats vrij in de gemeenteraad van Landerd. En Guus Te Meerman, volgens het Openbaar Ministerie een verkiezingsfraudeur, mag van zijn partij Zeelands Welzijn plaatsnemen in de raad van de gemeente Landerd als hij in hoger beroep wordt vrijgesproken. Dit hoger beroep dient op vrijdag 4 januari 2008 bij het gerechtshof in Den Bosch. Te Meerman is de man die bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen op de Nedap stemcomputer die hij zelf als lid van het stembureau bediende 181 voorkeurstemmen kreeg terwijl hij op de overige zes stemcomputers van de gemeente bij elkaar 11 voorkeurstemmen kreeg. Meerdere getuigen hebben verklaard het gevoel te hebben dat Te Meerman de stemcomputer helemaal niet had vrijgegeven terwijl Te Meerman wel beweerde dat ze hadden gestemd.

Er was natuurlijk met Nedap stemcomputers niets om na te tellen en dat was ook in deze zaak precies het probleem. Als je aan het eind van de dag alleen een bonnetje met de uitslag in handen krijgt moet een fraudeur het wel heel erg bont maken om nog gepakt te worden. Saillant detail: als de rechter hem niet expliciet het kiesrecht ontneemt dan kan hij als hij veroordeeld wordt ook gewoon tegen de zin van zijn partij in de raad plaatsnemen.


Nedap: "Geen probleem"

Hoewel men nu op meerdere fronten heeft verloren laat men bij Nedap, de producent van de stemcomputers die vroeger in Nederland werden gebruikt, de moed niet zakken. Men gaat bij de Raad van State in hoger beroep tegen het vonnis in de door onze stichting aangespannen bestuursrechtzaak. Daarnaast heeft men bij de rechtbank in Zutphen een voorlopige voorziening aangevraagd tegen het besluit van de staatssecretaris waarmee ze de "Regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines 1997" heeft ingetrokken en alle verleende goedkeuringen heeft laten vervallen. En mocht het al niet lukken om de tijd terug te draaien dan heeft men de stemcomputers van de toekomst ook al in de schappen staan.

Hoger beroep bij Raad van State

Het hoger beroep bij de Raad van State probeert te argumenteren dat de goedkeuringen voor de Nedap stemcomputers op 2 maart 2007 wel degelijk terecht zijn verleend. Men probeert onder meer een mouw te passen aan de missende prototype-goedkeuring voor de ESD-1, zegt dat de stemmachines eigenlijk niet gewijzigd zijn door het vervangen van EPROMS door PROMS en nieuwe verzegeling en men klaagt steen en been dat de rechter de stapel zonder veel commentaar opgestuurde goedkeuringsbesluiten ook daadwerkelijk heeft bestudeerd.

Bezwaar en voorlopige voorziening intrekking

Verder heeft men een bezwaarschrift ingediend bij het ministerie tegen het intrekken van de Regeling en het vervallen verklaren van de goedkeuringen die op grond van die regeling zijn verstrekt. Men heeft in deze zaak al bij het begin van de bezwaarprocedure (die intern bij het ministerie wordt afgehandeld) een verzoek voor een voorlopige voorziening ingediend bij de rechtbank in het eigen ressort, in dit geval Zutphen. Wij hebben ons, toen we van de procedure vernamen, natuurlijk onmiddellijk bij de Rechtbank Zutphen gemeld als belanghebbende.

Het is een interessant gegeven dat Nedap in deze zaak lijnrecht tegenover de vroegere bondgenoot (en beoogd toekomstig klant), het ministerie van BZK, staat. De vraag die Nedap opwerpt is of de staatssecretaris de goedkeuringen van stemcomputers wel op deze manier had mogen intrekken. We durven er geen voorspelling over te doen, het wordt een interessante dag daar in Zutphen.

"Alles is al klaar!"

Hoewel Nedaps activiteiten in de rechtbank anders doen vermoeden is de stemcomputerfabrikant naar eigen zeggen blij met het advies van Korthals Altes en de resolute acties van de staatssecretaris. "Nederland stond vol met stemmachines, maar nu ligt de markt weer voor ons open", tekent de Telegraaf op uit de mond van topman Anton Westendorp. "Eigenlijk moeten we de commissie Korthals Altes bedanken, omdat Bijleveld zich op de analyse van deze commissie baseert."

Op haar website betoogt Nedap nu al klaar te zijn om de techniek te leveren die de commissie Korthals Altes in haar advies heeft beschreven. Sterker nog, hiervoor is niet meer nodig dan "het aanbrengen van een aantal eenvoudige wijzigingen aan de bestaande, vertrouwde en betrouwbare stemmachines." Een filmpje waarin de oplossing van Nedap wordt gedemonstreerd toont een grote barcode op elke stem die uit de printer rolt. Deze barcode wordt gebruikt door de elektronische stemmenteller. Het filmpje laat wijselijk niet zien welke software er in dit nieuwe systeem gebruikt zou worden en of deze weer van partner Groenendaal betrokken zal worden.

De hele onzalige gedachte dat je op een door de mens te controleren stemprint nog iets zou willen met een barcode is helaas ook terug te vinden in het rapport van de commissie Korthals Altes (pagina 46):

 "Toevoeging van een barcode is in principe echter niet wenselijk, 
 omdat de stemprint hiermee informatie bevat die niet direct door de 
 kiezer controleerbaar is. Dit tast de waarborg van de transparantie 
 aan. Zou niettemin tot gebruik van een barcode worden besloten, dan 
 moet voor de transparantie en controleerbaarheid de opbouw van de 
 streepjescode openbaar zijn. Bijvoorbeeld door in het stemlokaal alle 
 mogelijke keuzes met de bijbehorende streepjescodes te publiceren. De 
 code kan dan ook in het stemlokaal worden gecontroleerd door elke 
 kiezer die dat wil."

Dat de kiezer een voor elektronische verwerking ontworpen barcode effectief kan controleren door visuele vergelijking met een origineel lijkt ons een illusie. En zeker bij de zogenaamde 2D-barcode zullen alle kandidaten zeer op elkaar lijken, het is voor de mens niets anders dan een chaotische groep stippen. Daarbij levert het problemen op met het stemgeheim, wanneer je de buurvrouw ziet turen van de lijst met originelen naar het printje in de hand, langzaam omhoogschuivend via Piet Hein naar Jan Peter. Ook de Kiesraad heeft zich in een reactie op de adviezen van de commissie Korthals Altes al ondubbelzinnig tegen deze barcodes uitgesproken.

De Nedap-lobby

Je moet het ze nageven: ze houden wel vol. In een brief aan de Vaste Kamercommissie voor BZK stelt Nedap ijskoud dat wij "op basis van uitsluitend beeldvorming via de media" een "volstrekt verkeerde beeldvorming" hebben doen ontstaan. Ook worden we beschuldigd van "mishandeling" van de door ons onder valse voorwendselen verkregen Nedaps. Openbaarheid van broncode is onnodig en leidt alleen maar tot vervelende discussies tussen experts. Men komt opnieuw met het verhaal dat een Nedap geen computer is maar een machine, alsof we er potverdikkie niet al een jaar geleden schaak op speelden. Ook het sprookje van de parallelle verkiezing die zou helpen om fraude te ondekken komt uit de kast. (Je kunt fraude-software zo maken dat de software alleen fraudeert bij een echte verkiezing.) Er gaat geen hand, zelfs geen vingertopje, in eigen boezem. Geen woord over de vreemde strapatsen van Nedap-leverancier Jan "koop mijn bedrijf of anders" Groenendaal, geen woord over de 100 miljoen garantie die men van de Kiesraad wilde hebben voor het in bewaring geven van de software. En in het verhaal over fraude natuurlijk geen woord over het geval in Landerd. Deze brief lijkt een perfect voorbeeld van hoe het niet moet in public relations: een bedrijf dat het probleem ontkent kan immers onmogelijk deel zijn van de oplossing.


Gemeenteambtenaren: "Geen Nedap"

De ambtenaren die bij de gemeenten de verkiezingen organiseren zijn verenigd in de Nederlandse Vereniging Voor Burgerzaken. Deze club is bij de lezers van deze nieuwsbrief misschien bekend vanwege het blad 'Burgerzaken & Recht' dat ze uitgeven. Zowel in dat blad als op de site van de NVVB is te proeven dat de voormalige klanten van Nedap na anderhalf jaar campagne voldoende realiteitszin hebben om de onvermijdelijkheid van het verdwijnen van de stemcomputers onder ogen te zien.

 Simon Rijsdijk, vice-voorzitter NVVB en portefeuillehouder
 verkiezingen licht een en ander toe: "Natuurlijk hebben we jarenlang
 gebruik gemaakt van stemmachines en we zijn daar altijd erg tevreden
 over geweest. Het bespaarde veel tijd en het langer openstellen van
 stembureaus kon zonder veel problemen worden ingevoerd. En natuurlijk 
 voelde het goed dat de uitslagen snel beschikbaar kwamen. Het mag ook
 best gezegd worden dat we door de leveranciers van stemmachines
 altijd goed ondersteund zijn. We kunnen ons dan ook heel goed
 voorstellen dat er tegen deze achtergrond een zeker gevoel van
 verbondenheid met de stemmachines is ontstaan. Collega's hebben zich
 jarenlang ingezet voor een geoliede verkiezingsmachine en voor een
 buitengewoon efficiënt en effectief ingericht verkiezingsproces.
 
 Maar... andere inzichten, kritische burgers, Europese ontwikkelingen
 in dit kader, onderzoeken en vooral de conclusies van de Commissie
 Hermans maken het onmogelijk om langer gebruik te blijven maken van
 de huidige stemmachines.
 
 Die conclusie is hard en de teleurstelling en verontwaardiging bij de 
 beroepsgroep zijn heel begrijpelijk.
 
 Maar vanuit onze professionaliteit en directe betrokkenheid bij de
 kwaliteit van het verkiezingsproces onderschrijven ook wij de
 conclusies van de beide commissies voor het grootste deel."

In de nieuwste uitgave van Burgerzaken & Recht schrijft hoofdredacteur Alfred Zebregs in zijn hoofdredactionele inleiding:

 Het verkiezingsproces waarvan wij dachten dat het met massale inzet
 van stemmachines en stemcomputers tot het best georganiseerde en
 meest efficiënte van de wereld behoorde, blijkt nu toch niet zo
 transparant, controleerbaar, integer en geheim te zijn. Hoe dat kon
 gebeuren? Alle eer aan een goed georganiseerde, gedocumenteerde,
 effectief informerende en communicerende actiegroep! Ze legden
 precies op het juiste moment de vinger op de zere plek van een bij
 BZK 'verweesd dossier'. Het resultaat? Rond 10.000 stemmachines en
 stemcomputers kunnen, zoals het er nu uitziet, naar de schroothoop.
 
 Dit hele dossier is nu al een case in bestuurlijk en politiek
 Nederland, want (zoals de actiegroep in de eigen nieuwsbrief nr. 34
 schrijft) 'klaarblijkelijk kan een kleine groep burgers de overheid
 nog op principiële punten aanspreken en niet alleen gehoor krijgen
 voor klachten maar, met een beetje duwen en trekken, ook echte
 verandering bewerkstelligen'.
 
 Dat we er van mogen leren! Want met de Burgerlijke Stand,
 biometrische reisdocumenten en een feitelijk centrale GBA, hebben we
 op ons werkterrein meer gevoelige dossiers die de burger recht in
 zijn/haar hart raken.
 
 Veel aandacht dus voor het advies. Ook Jan Groenendaal geeft in dit
 nummer op de van hem bekende wijze zijn mening over onze
 'klikobakken-democratie' en Nedap (nog altijd zijn 'brother in arms')
 presenteert monter een eigen invulling van het Korthals Altes
 concept. Kansloos, schatten ingewijden in; 'schoon schip' is
 het devies!

De reactie van deze groep ambtenaren is zeer belangrijk omdat zij het verkiezingsproces in Nederland werkelijk organiseren. Er is BZK veel aan gelegen geweest om deze mensen achter de nieuwe koers te scharen, en kennelijk is dat gelukt. Het is zeer opmerkelijk te noemen dat deze gemeenschap zich nu tegen zowel de oude alsook tegen de nieuwe oplossingen van Nedap keert.


D66: Waarnemers in stemlokalen

Niet direct een stemcomputer-onderwerp, hoewel de problemen in Amsterdam destijds voor het eerst de pan uitrezen na inzet van de NewVote stemcomputers. D66 stelt voor om waarnemers in te zetten in stemlokalen naar aanleiding van een rapport van de Amsterdamse ombudsman. Daarin werd melding gemaakt van onregelmatigheden bij de raads- en Kamerverkiezingen van vorig jaar. Zo werden allochtone vrouwen tot in het stemhokje begeleid door hun man. Ook waren er mensen met opvallend veel machtigingen.


Duitsland

Niets aan de hand met onze Nedaps

De Duitse overheid heeft besloten dat er met de Duitse Nedaps niets aan de hand is. Ook met controleerbaarheid en transparantie van het verkiezingsproces is het ondanks inzet van de Nedap stemcomputers prima in orde. Men heeft dan ook een nieuwe goedkeuring verstrekt voor de nieuwe versie van de software.

Bad Oeynhausen is een naargeestige stad die vooral bekendheid geniet omdat deze op weg naar Berlijn hopeloos in de weg ligt. Deze gemeente heeft nu de twijfelachtige eer wellicht de laatste gemeente te zijn die Nedaps heeft gekocht voordat deze ook in Duitsland niet meer toegelaten zullen zijn. Het Bundesverfassungsgericht, het hoogste gerechtshof in Duitsland, gaat zich binnenkort immers over de grondwettelijke toelaatbaarheid van stemcomputers uitspreken. In een verklaring van de gemeente laat men weten trots te zijn op de "nieuwe" stemcomputers, die volgens de importeur wel 20 jaar meekunnen.

RIP: Wahlstift

De Hamburgse Wahlstift waar we in onze vorige nieuwsbrief over schreven is inmiddels overleden. De Wahlstift gebruikt een speciale pen met camera die zijn positie op speciaal papier kan bepalen om te kijken waar de kiezer zijn/haar kruisjes zet. Ondanks het feit dat er inherent sprake is van een paper trail kreeg deze stemmethode grote kritiek te verduren omdat men de computer-versie van de stem verbindend wilde verklaren en omdat men in de keuringsprocedure fraude door verkiezingsmedewerkers expliciet als bedreiging had uitgesloten.

Op een hoorzitting over de veiligheid van het systeem presenteerde de Chaos Computer Club weer een nieuwe methode om de boel te flessen; dit keer met behulp van een scanner, Photoshop en printer. In de CCC-delegatie bij de hoorzitting zat ook Rop Gonggrijp die in die hoedanigheid uit eerste hand kon vertellen over de recente ervaringen in Nederland. Een heel rijtje opgetrommelde professoren hekelde daarnaast de goedkeuringsprocedure. Daarop besloot het Stadtparlement van Hamburg om de reeds aangeschafte Wahlstift in ieder geval bij de komende verkiezingen in de kast te laten. Het tellen zal in Hamburg overigens best nog even duren: men heeft sinds kort een zeer gecompliceerd kiesstelsel waarbij de kiezer in totaal 12 kruisjes zet in twee verschillende stemboekjes.

In Ierland hebben ze 8000 Nedap stemcomputers met fantasie-LEDjes over ("hebben alleen maar in een loods gestaan!") en in Hamburg nu dus 12.000 Anoto-pennen (met speciale, afwijkende en vanzelfsprekend geheime firmware). En de Nederlandse Nedaps gaan dus ook naar de schroot: het wordt nog druk bij de electronica-recyclingbranche op deze manier.

Waarnemers

In heel Duitsland tuigen leden van de CCC steeds serieuzere verkiezingswaarnemingen op. Minutieus en kritisch volgt men de inzet van stemcomputers als er in een stemcomputer-gemeente een tussentijdse verkiezing is. Het verslag uit Fredersdorf-Vogelsdorf, in de deelstaat Brandenburg, laat zien dat er nogal wat aan te merken was op de omgang met Nedaps, zegels en documentatie. "En als u nu heel even weggaat dan kunt u straks zien hoe het uitslag-bonnetje eruit komt." Als het een goochel-truuk was zou je ook niet geloven dat het meisje nog in de kist lag, toch?


Verenigde Staten

New York State

New York State is al een tijdje bezig met de eventuele vervanging van haar oude stemmachines en ook Neêrlands trots Nedap is hiervoor in de race. Wie stemmachines wil verkopen in de staat New York moet echter door een grondige medische keuring waarbij een inwendig broncode onderzoek niet geschuwd wordt. Het Department of Justice (DOJ), het ministerie van Justitie in de VS, is de trage besluitvorming zat en heeft de rechter gevraagd New York State te dwingen snel uitvoering te geven aan de ‘Help America Vote Act’ (HAVA). Justitie is van mening dat de staat New York de rigoureuze testprocedures en het broncode-onderzoek moet laten schieten en in november 2008 doodleuk alle beschikbare stemmachines moet gebruiken, of die nu deugen of niet. De gevaren van geheime broncodes en ook anderszins voor de kiezer oncontroleerbare stemcomputers zijn echter evident. Washington had beter een voorbeeld kunnen nemen aan de consciëntieuze wetgevers in New York en Californië dan te interveniëren door het opleggen van een 'Help America Spoil' maatregel.

Ohio

Aardig om te vermelden is dat bij een verkiezing in Ohio, waarbij gebruik gemaakt is van de stemcomputers die op ES&S software draaien, de uitgebrachte stemmen precies naar de verkeerde kandidaten gingen. De uitslag die op de deur van het stemlokaal vermeld werd bleek tegengesteld te zijn aan het aantal stemmen dat in het hoofdkwartier door de machine opgeteld was. De lokale kiescommissie weet het probleem aan een ‘programmeerfoutje’ maar stelde blijmoedig dat het probleem zich heus alleen bij dit kiesdistrict heeft voorgedaan.

Rechtszaak in alle 50 staten

Bij de première van zijn nieuwe film "Uncounted: the movie" kondigde verkiezings-activist Bernie Ellis aan dat alle 50 staten in de VS rechtszaken tegemoet kunnen zien van burgers die eisen dat de telling van stemmen voor de volgende verkiezingen met de hand zal gebeuren in plaats van met behulp van ‘black box’ stemcomputers.

Wij