Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 41 - 22 december 2007

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Nedap

Nog niet te becijferen miljoenenschade

Het is lastig om alles bij te houden, het gaat allemaal erg snel nu. De firma Nedap, u las dat al in eerdere nieuwsbrieven, is bij de Raad van State in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak van de voorzieningenrechter in Amsterdam van 1 oktober 2007 waarmee de goedkeuring van Nedap stemcomputers werd vernietigd. Dat was een zaak die wij aangespannen hadden tegen de Staat. Nedap wordt in deze zaak als belanghebbende derde partij gehoord.

Daarnaast heeft Nedap bezwaar aangetekend tegen het besluit van de staatssecretaris om de 'Regeling Voorwaarden en Goedkeuring Stemmachines 1997' in te trekken. In datzelfde besluit van 17 oktober 2007 heeft de staatssecretaris ook alle bestaande goedkeuringen ingetrokken. Dit besluit is, op 4 december 2007, gevolgd door een voorgenomen wijziging van het Kiesbesluit dat ervoor zorgt dat stemcomputers in de Nederlandse kieswetgeving niet meer bestaan. In deze zaak zijn wij juist weer de belanghebbende derde.

Tegelijk met het indienen van het bezwaar heeft Nedap bij de voorzieningenrechter in hun district (Zutphen) een voorlopige voorziening aangevraagd; die zaak diende op 7 december 2007, en ook hierover stond van alles in eerdere nieuwsbrieven. (De voorzieningenrechter schorste de zaak totdat er een "beslissing op bezwaar" is, half januari.)

Op 20 december was in deze bezwaarprocedure de hoorzitting op het ministerie. Dat wil zeggen, de partijen in het geschil hebben hun zienswijze uiteengezet voor een hoorcommissie op het ministerie. Van alle zijden volgde eigenlijk een herhaling van zetten zoals de stellingen ook al tijdens de zitting in Zutphen betrokken waren. Volgens Nedap is er na het besluit van de staatssecretaris door Nedap schade geleden, en niet zo weinig ook. In de pleitnota schrijft men daarover:

Een bepalend bedrijfsonderdeel van Nedap bestaat uit het ontwikkelen op eigen risico, produceren, verkopen en verhuren van stemmachines, al deze activiteiten worden als gevolg van de onderhavige intrekkingen onmogelijk gemaakt. De schade als gevolg van deze intrekkingen loopt in de miljoenen Euro's. Gelet op de korte termijnen heeft Nedap thans nog geen kans gezien om een uitgebreid schade rapport op te stellen. Nedap zal een uitgebreid schadeberekeningsrapport een maand na deze zitting inbrengen.

Met andere woorden: "wij lijden een miljoenenverlies, en u hoort volgend jaar hoeveel het precies is." Eén en ander staat in schril contrast met de eerdere opstelling van Nedap. Op 28 september 2007, een dag nadat de staatssecretaris had aangekondigd de Regeling in te gaan trekken heette het Nedap persbericht "Overwinning elektronisch stemmen". Men verwachtte toen kennelijk dat de soep niet zo heet gegeten zou worden als hij werd opgediend. In de Automatisering Gids van 1 oktober 2007 zegt Matthijs Schippers van Nedap:

Nedap verwacht niet dat in Nederland zomaar kan worden teruggekeerd naar stemmen met het potlood. Schippers: "Naar ons idee beslissen gemeenten dit zelf op basis van bestaande wetgeving. Als je ze dit wilt verbieden, zul je zover moeten gaan om de wet aan te passen. Daarover moet het parlement zich dan ook uitspreken." De zegsman vindt stemmen met het potlood "een stap naar het verleden die geen verbetering is."

Op 12 oktober 2007 heeft men dan kennelijk wel door dat de stemcomputers tijdelijk niet meer gebruikt zullen gaan worden, maar Nedap-topman Westendorp blijft er (in De Financiële Telegraaf) een positieve draai aan geven: het besluit van de staatssecretaris is juist goed voor ons. Een soort blessing in disguise dus.

Chief executive officer Anton Westendorp van de Nederlandsche Apparatenfabriek nv (Nedap) is niet rouwig om het advies dat staatssecretaris Ank Bijleveld (CDA) eind vorige maand gaf, om de huidige stemmachines voorlopig te weren. Dit zegt de topman in gesprek met Dow Jones Nieuwsdienst.
"Nederland stond vol met stemmachines, maar nu ligt de markt weer voor ons open", stelt Westendorp. "Eigenlijk moeten we de commissie Korthals Altes bedanken, omdat Bijleveld zich op de analyse van deze commissie baseert."

En zelfs op 28 november 2007, zes weken na het besluit om de goedkeuringen in te trekken, blijft Nedap volhouden dat de situatie in Nederland geen effect heeft op de omzet. In een persbericht met de titel "Stijging Nedap jaaromzet 2007. Sterke toename aantal nieuwe producten" lezen we in het stukje over verkiezingssystemen:

Verkiezingssystemen zal een lagere omzet genereren. Met name in Nederland werden minder stemmachines verkocht omdat de markt ongeveer verzadigd is. In 2006 kon de klantgroep nog profiteren van extra activiteiten als gevolg van een vermeend gebrek aan veiligheid van de stemmachine. De heroriëntering in Nederland met betrekking tot stemmachines heeft overigens geen negatieve gevolgen voor de omzet.
De NYSBOE (New York State Board Of Elections) heeft nog steeds geen nieuw keuringsinstituut aangewezen, zodat hier op korte termijn geen omzet te verwachten is. Duitsland, Frankrijk en Ierland staan in toenemende mate positief ten opzichte van de inzet van stemmachines en wijken daarmee sterk af van de abrupte, paniekerig ogende Nederlandse koerswijziging.

Kortom, tot zeer recent en in ieder geval tot lang na het besluit om de goedkeuringen in te trekken is alles in orde. En nu dus ineens een onbekende schade, maar in ieder geval in de miljoenen.

De site "accountant.nl" heeft eens nagevraagd hoe het zit met die miljoenenclaim. Nedap blijkt al terug te krabbelen: het gaat helemaal niet om reeds geleden schade, er is hooguit een kans op schade:

Een miljoenenclaim kan als koersgevoelige informatie worden aangemerkt. Sinds de zomer ontwikkelt de koers van het aandeel Nedap zich in neerwaartse richting. Beursgenoteerde bedrijven zijn verplicht om zo snel mogelijk over te gaan tot gelijktijdige publicatie van koersgevoelige informatie.
Nedap heeft nog niet besloten of deze informatie aan de beleggers wordt medegedeeld. "Als wij vasthouden aan onze overtuiging dat het niet tot een claim zal komen, kun je je afvragen of we de beleggers hierover moeten informeren", aldus Mathijs Schippers, marktgroepleider verkiezingssystemen van Nedap.
Van een miljoenenverlies is volgens hem ook nog geen sprake. "Daarvan is alleen sprake bij voortduring van de situatie. Het gaat ons niet om de claim, maar om de heroverweging van het besluit van de staatssecretaris."

Dat rijmt weliswaar niet helemaal met "De schade als gevolg van deze intrekkingen loopt in de miljoenen Euro's" uit de pleitnota, maar ja. Ofwel Nedap probeert op een beetje een onhandige manier een slaatje uit de huidige situatie te slaan, of men verwacht juist een enorme financiële dreun maar vertelt dat de beurspers en investeerders liever nog even niet. De Vereniging van Effectenbezitters meent volgens Accountant.nl dat Nedap de claim openbaar had moeten maken:

"Een mogelijke miljoenenclaim is volgens de VEB wel degelijk koersgevoelige informatie", aldus de schriftelijke reactie van de VEB. "Zeker als je het relateert aan de nettowinst van Nedap over 2006 van 12,3 miljoen euro. AFM heeft in haar Snelgids Koersgevoelige Informatie niet voor niets gezegd: bij twijfel publiceer."

"Control problems! ... Going down!"

Het aandeel Nedap is in een vrije val beland en het lange-termijnrendement is nu van dien aard dat beleggers hun geld beter op een spaarrekening hadden kunnen zetten. De hele toestand rond stemcomputers en de rare reacties van Nedap hebben het bedrijf geen goed gedaan. Bovendien zijn directie en Raad van Commissarissen tot overmaat van ramp op dit kritieke moment ruzie gaan maken over de directiestructuur.

Nedap is, maar dat wist u al, een heel bijzonder bedrijf. Het is ook een bedrijf waar, aldus berichten uit de media, individuele medewerkers veel in de melk te brokkelen hebben. De Raad van Commissarissen wil dit naar aanleiding van het vertrek van CEO Westendorp kennelijk veranderen en in ieder geval op directieniveau een meer hiërarchische structuur invoeren. Twee van de drie directieleden hebben een persbericht uitgegeven dat ze het daar niet mee eens zijn, dus ook binnen de directie is het kennelijk hommeles. Veel weten we niet, en de lezers van het persbericht worden met nadruk uitgenodigd om over de achtergronden te speculeren: "Anders dan gebruikelijk zal geen nadere informatie worden gegeven over dit persbericht."

De Raad van Commissarissen heeft er vervolgens nog een persbericht overheen gedaan om iedereen ervan te overtuigen dat er echt niks aan de hand is. Men is er gewoon nog niet helemaal uit: "Het overleg met de directie over de invulling van de directiestructuur na pensionering van de heer Westendorp is in gang gezet en nog niet tot een afronding gekomen."

De visie van Nedap op de situatie waarin het bedrijf rond de stemcomputers terecht is gekomen kan met wat dichterlijke vrijheid worden samengevat als:

"Er is niks aan de hand. Onze stemcomputers zijn niet eens stemcomputers. Verder zijn ze zowel met als zonder papier volkomen transparant en fantastisch en alles is wel degelijk Open Source want de software is immers in de programmeertaal C geschreven. De recente gebeurtenissen zijn een overwinning voor het elektronisch stemmen en in het buitenland is het rond e-voting al helemaal koek en ei."

Dit is dermate flagrant in strijd met de voor iedereen waarneembare werkelijkheid dat het vroeger of later wel moest leiden tot twijfel bij beleggers. En, het is speculeren, misschien zijn er binnen Nedap ook wel mensen die vinden dat er wel degelijk iets aan de hand is.

Tweede Kamerleden op bezoek

In de besluitenlijst van de vaste Kamercommissie voor BZK treffen we aan dat de commissie nog voor het Algemeen Overleg op 30 januari 2008 op bezoek gaat bij Nedap. E.e.a. naar aanleiding van de lobby-brief van Nedap van 21 november 2007. In de betreffende brief claimt Nedap, kort gezegd, dat er eigenlijk op wat foute beeldvorming na niks aan de hand is en dat hun stemcomputers eigenlijk stemmachines zijn. Iedereen in dit land is gek, behalve Nedap.


Groenendaal: onbetrouwbare chicaneurs

In onze brievenbus rolde zonder begeleidend schrijven een brief van Bureau voor verkiezingsuitslagen J.W. Groenendaal aan de voorzitter van de Kiesraad. De Kiesraad heeft bij monde van secretaris-directeur Hanneke Schipper-Spanninga bevestigd dat de brief echt is. In de brief laat Anne Hoeflaak namens Groenendaal weten dat het bedrijf pijnlijk getroffen is omdat kennelijk aan de gemeenten is gecommuniceerd dat de uitslagberekeningssoftware van het bedrijf niet meer gebruikt kan worden. Onder andere in de nieuwsbrief van de Nederlandse Vereniging Voor Burgerzaken werd dit aan de gemeenten verteld. Hoeflaak heeft in ieder geval een realistisch beeld van de beeldvorming rond het bedrijf:

In de onverkwikkelijke discussie rond stemmachines is onze dienstverlening eveneens aan de orde gesteld, niet in de laatste plaats in het in onze ogen op meerdere punten uiterst bedenkelijke rapport van de commissie-Hermans. Waar wij steeds dachten een gewaardeerde en kwaliteitsverhogende bijdrage aan het verkiezingsproces te leveren, lijkt nu een beeld van ons te zijn ontstaan als waren wij onbetrouwbare chicaneurs.

Hij is boos dat de gemeenten zo maar te horen hebben gekregen dat ze het door Groenendaal gemaakte programma ISS niet meer mogen gebruiken en gooit er gelijk een Wob-verzoek achteraan.

In de follow-up van de commissie-Korthals Altes blijkt aan de gemeenten botweg medegedeeld te zijn dat onze software niet meer gebruikt kan worden, overigens zonder dat ons daarover ook maar enige informatie heeft bereikt of dat van een fatsoenlijke motivering sprake was. Naar onze mening is hier sprake van schending van beginselen van behoorlijk bestuur of zelfs van onrechtmatig overheidshandelen, dat voor ons tot ernstige persoonlijke en zakelijke schade leidt. Wij overwegen derhalve hierover een uitspraak van de rechter te vragen.
In dat licht mogen wij u verzoeken om ons binnen 10 dagen formeel mede te delen dat ook u niet meer van onze diensten gebruik zult maken en dit uitvoerig te motiveren.
Ook verzoeken wij u op grond van de wet openbaarheid van bestuur om alle stukken die betrekking hebben op het besluit over onze diensten en software binnen 10 dagen aan ons te sturen.

Binnen 10 dagen antwoord op een Wob-verzoek, wie wil dat niet. Maar het bedrijf heeft natuurlijk een punt: er is in Nederland immers helemaal niets (!) geregeld rond de software die de stemmen telt en de zetels verdeelt. Inmiddels heeft de Nederlandse Vereniging van Burgerzaken, "na een reaktie van Groenendaal", op de website al een iets genuanceerder bericht staan:

Het is onzeker of—en zo ja in hoeverre—de berekening van de kiesuitslagen met gebruikmaking van niet vooraf goedgekeurde software voldoet aan de eisen die de Kieswet. Totdat hierover duidelijkheid is verkregen, wordt geadviseerd om de berekening van de kiesuitslagen niet met behulp van dit soort computersoftware tot stand te brengen. Dit om discussie over de geldigheid van de uitslagen te voorkomen. Samen wordt bekeken (NVVB en BZK) wat er op dit gebied mogelijk is. Zodra hierover uitsluitsel is verkregen, zullen wij u nader informeren.

En dus moet er op hoog tempo iets voor geregeld worden, want zetels verdelen met een programma wat niemand van binnen mag zien is volkomen belachelijk. En dat weet de overheid ook al een tijdje, want in het rapport van de commissie Hermans lezen we (p.34):

De Kiesraad heeft meermalen en in duidelijke bewoordingen de verantwoordelijk minister geadviseerd over te gaan tot een goedkeuringsprocedure voor de uitslagberekeningsprogrammatuur. Niet alleen de uitslagberekeningsprogrammatuur is aan geen enkele procedure, test, keuring of goedkeuring onderworpen, dit geldt voor het gehele Integraal Stem Systeem dat als één pakket wordt aangeboden en in 95% van de gemeenten wordt gebruikt. In 1997 vond staatssecretaris Kohnstamm dit al niet meer verdedigbaar.

De overheid weet dus al minstens 10 jaar dat dit zo niet kan, maar kan, alle rapporten ten spijt, kennelijk maar geen mensen aan het werk zetten om het op te lossen. Er is al veel te veel waardevolle tijd verloren. Alle software die nodig is in het verkiezingsproces moet per direct opnieuw gebouwd worden. Er moeten per onmiddellijk heel onbureaucratisch twee of drie goeie developers full-time betaald worden om software te gaan typen die dat dan onder GNU licentie op Sourceforge zetten. Die moeten daar dan best even over nadenken, want sommige aspecten van het verkiezingsproces zijn best lastig. Maar het is ook weer geen rocket science, dus aan de slag!


Internetstemmen bij waterschappen

Tijdens de behandeling van de verlenging van de Experimentenwet Kiezen op Afstand kwam ook het internetstemmen bij de waterschappen aan de orde. De staatssecretaris van BZK beloofde toen dat Verkeer en Waterstaat, waar de waterschappen onder vallen, nog een brief zou sturen. Die brief is nu binnengekomen. De waterschappen zijn, volgens een recente brief aan de Tweede Kamer, nog steeds van plan om in november 2008 stemmen via Internet mogelijk te maken:

Het voornemen van de waterschappen is om zowel briefstemmen als internetstemmen aan te bieden tenzij nieuwe testresultaten in de komende maanden aanleiding geven om daarvan af te zien.

Verder heeft men besloten de broncode van het systeem te publiceren, minstens een half jaar voor de verkiezingen.

Binnen het project Landelijke Waterschapsverkiezingen hebben de waterschappen voorts besloten de internetstemvoorziening Open Source te maken. Het streven is dit uiterlijk zes maanden voor de verkiezingen van november 2008 gereed te hebben, zodat de transparantie en de controleerbaarheid maximaal kunnen zijn.

Waterschappen stemmen traditioneel per brief, en daar is toch van stemgeheim al nauwelijks sprake. Om nog maar te zwijgen van het feit dat bijna niemand weet waar de verschillende kandidaten voor de waterschappen überhaupt voor staan. Toch moeten we het internetstemmen bij de waterschappen goed in de gaten houden. Het internetstemmen voor kiezers in het buitenland is recent gebaseerd geweest op dezelfde software (RIES) en voor we het weten wordt internetstemmen veel breder ingevoerd "omdat het zo goed werkt bij de waterschappen".


Duitsland

CCC begint rechtszaak in Hessen

Vandaag kondigde de Chaos Computer Club aan het Duitse equivalent van een voorlopige voorziening te gaan aanvragen om de inzet van Nedap-stemcomputers voor de komende verkiezingen in de deelstaat Hessen te verhinderen. Kernargumenten tegen inzet van stemcomputers zijn ook daar het gebrek aan transparantie en het ontbreken van een mogelijkheid om de uitslag onafhankelijk te controleren.

Gemeenten laten Nedaps in de kast

Omdat de stemcomputers ook in Duitsland in opspraak zijn heeft het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken nieuwe regels gesteld voor het gebruik van de Nedaps bij verkiezingen. Het komt er onder meer op neer dat diverse functionarissen in het bij elke Nedap horende zegel-paspoort duizend-en-één dingen moeten controleren en dat de apparaten ook tussen verkiezingen verzegeld bewaard moeten worden. De gemeente Eppertshausen hoeft ineens niet zo nodig meer: die stemmen toch maar liever weer op papier.

En in Oranienburg is tijdens een begrotingsbespreking een meerderheid van de gemeenteraad akkoord gegaan met het voorstel van de Grünen om geen gebruik meer te maken van stemcomputers. Volgens Grünen-fractieleider Klemp zijn stemcomputers niet met democratische verkiezingen verenigbaar: 'het gevaar voor manipulatie is groter dan de (tijds)besparing'. Zijn voorstel om het huren van stemcomputers uit de begroting te schrappen werd door een meerderheid van de gemeenteraad gesteund en zo verdwenen de Nedaps ook uit Oranienburg.

Het gerucht gaat dat in meer gemeenten de Nedaps niet gebruikt zullen gaan worden, en het Bundesverfassungsgericht gaat zich in het voorjaar ook nog uitspreken over de grondwettelijke toelaatbaarheid van stemcomputers. In Nedap-speak heet zoiets: "Duitsland, Frankrijk en Ierland staan in toenemende mate positief ten opzichte van de inzet van stemmachines".


Verenigde Staten

Ohio: onderzoek

Ohio heeft onderzoek laten doen naar haar stemcomputers. Daar is een hele berg rapporten bij ontstaan, de conclusie is dat het niet allemaal in orde is en de verkiezingen zijn om de hoek. En elektronisch stemmen is fijn omdat het de autoriteiten zoveel werk scheelt.

Unfortunately, the findings in this study indicate that the computer-based voting systems in use in Ohio do not meet computer industry security standards and are susceptible to breaches of security that may jeopardize the integrity of the voting process. Such safeguards were neither required by federal regulatory authorities, nor voluntarily applied to their systems by voting machine companies, as these products were certified for use in federal and state elections.

Of, zoals Ars Technica schrijft:

The two private-sector and three academic research teams that carried out the Evaluation & Validation of Election-Related Equipment, Standards & Testing (EVEREST) study of Ohio's e-voting systems did not mince words in the 86-page Executive report that they released this past Friday (or, if words were minced, then one can imagine that the unminced version wasn't family-friendly): "The findings of the various scientists engaged by Project EVEREST are disturbing. These findings do not lend themselves to sustained or increased confidence in Ohio's voting systems."

Colorado: afgekeurd

In Colorado heeft secretary of state Mike Coffman duizenden stemcomputers afgekeurd. Nadat in 2006 in een rechtzaak naar voren kwam dat de bestaande stemcomputers kwetsbaar voor manipulatie waren en maar beter verboden zouden kunnen worden heeft Coffman nieuwe keuringsnormen ingesteld en geëist dat de vier stemcomputerfabrikanten hun producten zouden laten herkeuren. De stemcomputers van drie van de vier fabrikanten kwamen niet door de keuring, alleen een machine van 'Premier Election Solutions' (vroeger bekend als 'Diebold') is nog goedgekeurd. Van ES&S zijn zowel de stemcomputers als de optische stembiljetscanners afgekeurd.

Californië: chips kwijt

In San Diego zijn de EPROMs met software tijdens transport kwijtgeraakt. Het betrof meer dan 100 chips voor de optical scanners van Premier Election Solutions, de nieuwe naam van Diebold Election Systems. De California highway patrol en het Sacramento County sheriff's department zoeken uit of de chips gestolen zijn.

Arizona: database is geen programma

In Arizona wilde de democratische partij graag de database-bestanden van de uitslagberekeningsprogrammatuur hebben. De overheid voerde echter aan dat deze bestanden software waren en dus niet vrijgegeven hoefden te worden. De rechter heeft dit verworpen.


Zuid Afrika: Zuma vertrouwt stemcomputers niet

Internationaal is het nu echt werkelijk tot iedereen doorgedrongen dat stemcomputers zonder papier met een transparantieprobleempje kampen. Zo wilde ANC-leider Zuma in Zuid-Afrika dat de stembiljetten op het ANC-congres met de hand geteld werden en ook in de Oekraïne (waar we in de vorige nieuwsbrief over berichtten) waren beschuldigingen van gemanipuleerde stemcomputers tijdens verkiezingen in het parlement.


Prettige kerst en een mooi 2008

We durven bij de huidige snelheid waarmee de ontwikkelingen voortrollen nauwelijks te beloven dat dit de laatste nieuwsbrief van 2007 zal zijn, maar we wensen u toch maar vast prettige kerstdagen en een heel mooi 2008! In ieder geval gaan de dingen rond de verkiezingen, al is het soms met horten en stoten, de goede kant op.

Wij