Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 43 - 23 januari 2008

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Te Meerman

Het is nog geen week geleden en toch alweer bijna oud nieuws. Guus te Meerman, voormalig gemeenteraadslid te Landerd, is na een eerdere vrijspraak door het gerechtshof in Den Bosch alsnog veroordeeld voor verkiezingsfraude. Eén en ander op basis van de bewijzen zoals die ook al voor de rechtbank waren gepresenteerd. Het hof geeft in het vonnis niet aan waarom het oordeel anders is dan dat van de rechtbank.

We hebben in deze nieuwsbrief al veel geschreven over de lotgevallen van Te Meerman, die volgens het hof de overgrote meerderheid van de voorkeurstemmen op hemzelf ook zelf uitbracht met behulp van de Nedap die hij als stembureaulid de hele dag bediende. Guus is veroordeeld tot 240 uur dienstverlening en zes maanden voorwaardelijke celstraf en heeft aangegeven na deze veroordeling geen zitting te nemen in de gemeenteraad. Dat zou, zelfs met deze veroordeling op zak, overigens wel mogen: er is in zijn partij (Zeelands Welzijn) een plaatsje vrij en hij was de volgende in de rij.

Ontzetting uit het passief kiesrecht is volgens de grondwet alleen mogelijk voor misdrijven waar meer dan een jaar cel op staat. Het Hof geeft in het vonnis aan een ontzetting uit het kiesrecht wel een passende straf te vinden, en ook de Kiesraad heeft geadviseerd dit zo te maken dat deze straf altijd kan worden opgelegd voor misdrijven die iets met de Kieswet te maken hebben. Daarvoor is echter wel een Grondwetswijziging nodig, en dat is bewerkelijk.


Tweede Kamer

De commissie BZK van de Tweede Kamer vergadert op woensdag 30 januari tussen 15:00 en 18:00 met de staatssecretaris over de toekomst van het verkiezingsproces, en men heeft voor dit Algemeen Overleg (AO) dus maar liefst drie uur uitgetrokken. Bij gebrek aan tussenresultaten of zelfs maar meetbare vooruitgang dreigt dit een beetje een keuvelmiddag worden waarbij de verzamelde Kamerleden de staatssecretaris veel succes wensen bij het bouwen van de volgende generatie stemcomputers. We gokken dat bijna niemand zich serieus zal afvragen of we die nieuwe stemcomputers wel willen en of het allemaal wel gaat lukken. Maar dat geeft niks: dan is de verrassing straks alleen maar groter.

De staatssecretaris maakt in de brief ook de samenstelling bekend van de expertgroep die haar moet adviseren over de eisen die gesteld moeten worden aan een nieuwe generatie stemcomputers.

De Expertgroep heeft als taak gekregen om de technische realisatie van de stemprinter en de stemmenteller verder uit te werken teneinde over de haalbaarheid van dit concept te adviseren.

De Expertgroep wordt voorgezeten door hoogleraar computerbeveiliging Bart Jacobs en bestaat verder uit dhr. Ten Dam (adviseur logistiek van TNT Post), dhr. Schoute (voormalig burgemeester en dijkgraaf) en Maurice Wessling. Maurice werkte tot dit voorjaar full-time voor de stichting "Wij vertrouwen stemcomputers niet" en kent het dossier dus goed.

Ondertussen moeten we maar afwachten wat voor nieuwe Kieswet er nu ontstaat in de krochten van het ministerie en hoeveel macht het ministerie straks heeft om de verkiezingen zonder veel omhaal aan te passen aan de wensen van de moderne burger. En natuurlijk blijft het ook na het AO volstrekt onduidelijk of we de komende verkiezingen de stemmen niet weer gewoon invoeren op geheime software die behalve door de programmeurs nog door niemand van binnen is bekeken.

Voorafgaand aan een AO stuurt iedereen brieven naar zo'n commissie dat het een lieve lust is. Wij schreven een week of twee geleden al een brief (zie vorige nieuwsbrief), en nu sturen ook de staatssecretaris en de Kiesraad iets in. Interessant detail is dat de staatssecretaris volgens de BZK-site een hele reeks Kiesraad-adviezen naar de commissie meestuurt, maar niet het advies van de Kiesraad over het rapport van de commissie Korthals Altes.

TEMPEST is moeilijk

De staatssecretaris heeft overigens nog wel iets opmerkelijks voor op de agenda van dit AO. In een brief aan de Kamer ter voorbereiding van het AO laat de staatssecretaris weten dat haar ministerie onderzoek heeft laten doen naar de radiostraling van stemcomputers. Beveiliging tegen die straling staat bekend onder de naam TEMPEST. Onder het kopje 'haalbaarheid' schrijft de staatssecretaris:

Allereerst is aan de Gesellschaft für wirtschaftliche Beratung und Schulung mbH (GBS) in Duitsland opdracht gegeven om een norm te ontwikkelen voor de straling van de stemprinter. Ook is GBS gevraagd voorstellen te doen voor richtlijnen die op het punt van de straling gevolgd zouden moeten worden bij het ontwerpen van de stemprinter. GBS is door het Bundesamt für Sicherheit in der Informationstechnik (BSI) gecertificeerd om TEMPEST-metingen volgens NAVO-standaarden uit te voeren. De opdracht, die naar verwachting in februari 2008 wordt afgerond, zal resulteren in richtlijnen voor de eventuele leveranciers van de stemprinter. Richtlijnen die openbaar zullen zijn. Over het vraagstuk van de compromitterende straling zal ik in het komende AO graag met u nog nader van gedachten wisselen. De discussie daaromtrent zou in ieder geval moeten gaan over de vraag hoe wij het risico van het afluisteren van het apparaat waarmee de kiezer zijn keuze maakt inschatten. Vervolgens moet worden afgewogen welke inspanningen wij aanvaardbaar vinden om het risico substantieel te verminderen.

De Kamer heeft het rapport van GBS dus nog niet gezien voor het AO. Tegelijkertijd wil de staatssecretaris wel praten met de Kamer over risico, inspanningen en haalbaarheid op het gebied van straling. Wij lezen de brief als volgt: ze wil de Kamer graag laten zeggen dat ze het TEMPEST probleem eigenlijk niet zo erg vindt. Het is waarschijnlijk best moeilijk (lees: duur) om stemcomputers te maken die niet uitzenden wat je stemt, en dat is natuurlijk voor het ministerie een nare kink in de kabel. Ook lastig dat het ministerie in het verleden juist een stemcomputer om redenen van radiostraling de nek heeft omgedraaid. Maar daar moeten we dan tijdens het AO maar even met z'n allen een mouw aan passen. Het advies van de commissie Korthals Altes gaf al aan dat TEMPEST misschien te duur werd en dat we het dan wellicht alleen heel strafbaar konden maken en om er verder technisch niets aan te doen:

De Commissie kan deze [kosten] niet begroten, maar veronderstelt dat deze relatief hoog zullen zijn, zeker als in aanmerking wordt genomen dat de te beschermen apparatuur gemiddeld eenmaal per jaar wordt gebruikt. De Commissie beveelt reactieve bestrijding door strafbaarstelling en scherp omlijnde afspraken met het openbaar ministerie over opsporing en vervolging aan. Mochten de extra kosten voor de bescherming tegen compromitterende straling niet prohibitief blijken te zijn, dan zou tevens aangesloten moeten worden bij de vigerende NAVO SDIP-27 Niveau B-norm.

De Kiesraad heeft in de reactie op het advies destijds overigens al duidelijk aangegeven dat geen goed idee te vinden:

Dit betekent dat eventuele problemen met straling die bij de stemprinter geconstateerd worden (de TEMPEST-problematiek) niet alleen repressief kunnen worden aangepakt door strafbaarstelling van het afluisteren. Hiervoor moet een preventieve oplossing worden gezocht die het stemgeheim zo vergaand mogelijk beschermt. Het komt de Kiesraad voor dat een norm waarbij de straling niet verder mag reiken dan enkele meters vanaf het apparaat, in ieder geval gehandhaafd zou moeten worden.

Maar misschien zijn we allemaal wel hopeloos ouderwets en moeten we dat stemgeheim gewoon opgeven. Ontzettend duur en vreselijk twintigste-eeuw, dat kunnen we met moderne techniek natuurlijk helemaal niet meer waarborgen. Hoofdzaak is dat we straks met allemaal mooie knopjes, printers en touch-screens stemmen en dat het allemaal goed duur wordt.

Geen Internetstemmen in 2009

In diezelfde brief van de staatssecretaris geeft ze aan in 2009 geen experiment met Internetstemmen voor kiezers in het buitenland te gaan houden.

Bij dit [vorige] overleg heb ik aangegeven nog geen besluit te hebben genomen over een mogelijk experiment in 2009 met internetstemmen. Inmiddels heb ik, mede gelet op de motie-Kalma die door de Kamer is aangenomen, besloten om zo’n experiment niet te houden.

Met de motie Kalma c.s. (met Gerkens en Duyvendak) gaf de Kamer op 21 november 2007 in meerderheid aan dat Internetstemmen alleen kon als er een goedkeuringsprocedure voor was. Kennelijk ziet men een onafhankelijke keuring van het internetstemmen dus niet zo zitten op het ministerie, zelfs niet als men zelf de eisen mag verzinnen.


OV-Chipkaart

Nadat een aantal Duitse hackers de beveiliging van een bepaald type chip (de Mifare Classic) had gekraakt en de Nederlandse media hadden uitgevonden dat die chip ook in de OV-Chipkaart zat was het bal. Een aantal van ons hebben het de afgelopen weken erg druk gehad met media-aandacht, hoorzitting, debat en gesprekken met bestuurders rond de OV-Chipkaart. Als gevolg daarvan vragen velen - ook bij allerlei overheidsinstanties - zich nu af of die kaart nu ons nieuwe doelwit wordt. Nu zijn er best een aantal interessante parallellen aan te wijzen: zo is er een hoofdrol weggelegd voor een ministerie dat de techniek niet snapt en is er een bedrijf dat beweert dat er nagenoeg niets aan de hand is. Voeg toe dat TNO zegt dat het allemaal wel goed zit en dan dringt zich toch een déjà-vu op.

Voorlopig blijven we echter toch vooral ook met ons hoofd bij de verkiezingen. In tegenstelling tot de OV-Chipkaart is er namelijk in dit dossier als we een beetje blijven opletten nog best een redelijke kans dat het allemaal goed komt.


Wob-verzoeken

De meeste ontvangers van onze Wob-verzoeken over het Internetstemmen hebben inmiddels de ontvangst bevestigd. Sommige partijen doen dat met iets meer tam-tam dan anderen. Zo heeft de De Unie van Waterschappen (waarschijnlijk in verband met ons verzoek aan het waterschap Rijnland) zelfs een heus persbericht verstuurd waarin men trots meldt zich aan de wet te zullen gaan houden. Ook grappig was het ICTU, alwaar de voorzitter van de stichting zelf niet op de personeelslijst stond en men dus ons verzoek doodleuk weer dichtplakt en als onbestelbaar retour stuurde. Na een tweede poging werden we overigens wel netjes gebeld dat men het nieuwe verzoek heeft ontvangen en dat eraan gewerkt wordt.


Duitsland: Klacht CCC in Hessen afgewezen

De hoogste rechterlijke instantie in de Duitse deelstaat Hessen heeft het gebruik van Nedap stemcomputers bij de verkiezingen a.s. zondag toegestaan. Formele grond is onder meer dat onder de Duitse wet verkiezingen pas aangevochten kunnen worden als ze voorbij zijn. Over de grondwettelijke toelaatbaarheid van stemcomputers heeft het hof zich niet uitgesproken. De Chaos Computer Club maakt bekend het te betreuren dat er, gegeven de nek-aan-nek race in de peilingen, nu misschien nieuwe verkiezingen moeten uitgeschreven als na de verkiezingen blijkt dat de stemcomputers niet aan de grondwettelijke eisen voldoen.

Bij het standpunt van de Hessische regering zaten onder andere verklaringen van SPD en CDU in het stadje Viernheim die ijskoud aangaven geen stembureauleden te willen afvaardigen als er met de hand geteld zou moeten worden.


Verenigde Staten

New York: doe maar geen Nedap

Als het aan het prestigieuze Brennan Center for Justice (verbonden aan New York University) ligt kan Nedap naar de opdracht voor de New Yorkse stemcomputers fluiten. Het Brennan Center, bekend van een toonaangevende studie over stemcomputers, stelt in een brief aan de New Yorkse Board Of Elections vast dat gebruik van 'Full-face DREs' (zoals de LibertyVote, de Amerikaanse Nedap-versie) leidt tot disproportioneel foutieve ingave.

Based upon our extensive study of electronic voting systems, it is our judgment that any attempt to satisfy Judge Sharpe’s order by purchasing full-face DREs that have been modified to become “ballot marking devices” is not only misguided, but also a violation of state and federal constitutional provisions. Full-face DREs have repeatedly been shown to produce substantially higher lost vote rates than other voting systems, whether they are “scrolling” computer interfaces found on traditional ballot marking devices or hand-marked optical scan ballots. These differences are particularly pronounced among low-income voters and voters of color. There is no state interest sufficient to justify this discriminatory burden on the fundamental right to vote.
We also have serious concerns about whether any of the full-face DREs satisfy state and federal accessibility requirements. It is our understanding that, unlike the three ballot marking devices being considered by the State Board, none of the full-face DREs produce a paper ballot that can be independently and privately reviewed by voters with visual impairments and other disabilities. At the same time, research sponsored by the Brennan Center suggests that persons with reading disabilities may make many more errors on full-face DREs than other voting systems.
[...]
We are aware of only one DRE being considered by the State Board that even purports to allow blind and visually impaired voters to privately and independently review the paper ballot. Unfortunately, it is our judgment that this full-face system, the LibertyVote (BMD) with EMS Liberty Control, will be inaccessible to an unacceptably large number of disabled voters.

De brief lijkt aan te geven dat blinden op een Nedap geacht worden met een speciale leespen over het papier te gaan om de tekst weer voorgelezen te krijgen, iets waarvan het Brennan Center beweert dat het zelfs voor zienden een hele klus is. Het Brennan center geeft tenslotte aan over deze kwestie als het moet ook best even de tanden te willen ontbloten:

We hope that further litigation will not be necessary to preclude New York counties from purchasing machines that potentially will disenfranchise hundreds of thousands of New Yorkers in violation of state and federal law.

New Hampshire: analyse

We kwamen een aardig stukje achteraf-analyse van alle relletjes rond de cijfers van New Hampshire tegen. Vooral de conclusie is aardig:

As of today, only sixteen states mandate both a voter-verified paper trail (VVPT) and a random manual audit of election results. The remaining 34 either don't have a mandatory VVPT, don't have mandatory audits, or don't have either. So that's 34 possibilities for a close presidential contest to produce the same blizzard of data, analysis, accusation, and uncertainty that we saw on a very small scale with New Hampshire. Let's hope for a blow-out, landslide victory by one side, because I get tired just thinking about anything closer.

Maryland: touch-screens de deur uit

Er is weer een Amerikaanse staat die overschakelt op optical scan-telmachines omdat men het stemmen zonder paper trail bij nader inzien toch wat te eng vindt. Dit alles, zoals inmiddels gebruikelijk, lang voordat de gekochte black-box stemcomputers zijn afbetaald.

By 2010, four years before its $ 65 million touch-screen machines will be paid off, Maryland expects to be back on the paper trail, following states such as Florida and California, which have also decided that all-electronic systems make it too easy to compromise elections.


Litouwen

Terwijl men in Estland helemaal wild is van Internetstemmen is men in Litouwen sceptischer. Het parlement heeft internetstemmen afgewezen, maar Emilis Dambauskas, die een bericht aan een e-Voting mailing list schreef, is er niet gerust op dat het niet zal terugkomen.

I'm glad to inform you that Lithuanian parliament yesterday (2008-01-18) rejected election law changes needed to introduce Internet voting in Lithuania. [...]
The future is unclear as of now, because Lithuanian government has already allocated 2 million Litas (~580,000 €) for the project and the Central electoral committee has prepared a requirements document and (as much as I can guess from banners on its website) has chosen a vendor for the project. Having in mind the heavy lobbying we saw from officials and other i-voting proponents there may be some more parliament votings ahead. I hope at least there will be no i-voting in 2008 autumn Lithuanian parliament elections.

Bij gebrek aan Engelstalige bronnen bij dit artikel bij hoge uitzondering alleen een link voor hen die het Litouws machtig zijn.

Wij