Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 48 - 20 mei 2008

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Het rode potlood is definitief terug

Het was velen al duidelijk na het Algemeen Overleg van 30 januari: de nieuwe stemprinters komen er niet. Het kabinet heeft op voorstel van staatssecretaris Bijleveld besloten van de aanbesteding voor 'stemprinters' en 'stemmentellers' af te zien. En dat is goed, want het was ook een zot plan. Machines die papieren moeten inscannen die mensen in handen hebben gehad gaan fouten maken, bijvoorbeeld omdat het papier gevouwen of gekreukeld is: in Engeland en Schotland heeft men voldoende negatieve ervaringen met stembiljettenscanners.

De staatssecretaris stuurde ook een rapport van het Duitse bedrijf GBS naar de Kamer. GBS heeft in opdracht van BZK onderzocht wat er allemaal komt kijken bij het beheersen van het stralingsprobleem (ook wel TEMPEST genoemd) van stemcomputers. GBS toont in haar rapport aan dat het probleem grillig en moeilijk beheersbaar is. De kosten van de maatregelen zijn hoog en de operationele eisen die aan het kiesproces gesteld moeten worden maken het bijkans tot een militaire operatie. Het rapport is wat dat betreft zeer ontnuchterend.

Het kabinet heeft kennelijk net als wij bedacht dat de Nederlandse samenleving ook andere dingen kan doen met (gokje) een slordige 100 miljoen.

Nu dit besluit genomen is komt er in de komende weken en maanden ongetwijfeld een hoop gezeur bovendrijven. Om te beginnen zijn er 500 gemeenten waar mensen werken die papieren stembiljetten zien als een hoop extra gedoe, en die verkiezingen veel makkelijker en 'cleaner' vonden toen de telling nog gebeurde door een apparaat dat ze niet begrepen. En ook alle 'e-Government' modernisten zullen luidkeels roepen dat een modern land zich niet met zoiets ouderwets als stembiljetten kan inlaten.

Maar ook in de 'e-Government'-hoek kun je het geld dat aan nieuwe stemcomputers zou worden uitgeven veel beter besteden, bijvoorbeeld voor de actieve openbaarmaking van veel meer overheidsinformatie. In een werkelijk modern land kunnen burgers met behulp van ICT actief meepraten met het bestuur en worden ze niet op achterstand gezet omdat ze eerst ellenlange Wob-procedures moeten voeren om te weten wat er aan de hand is.

Computers en internet bieden de mogelijkheid voor groepen burgers om actief bij van alles en nog wat te betrokken te raken. Dit is natuurlijk al lang aan de gang, onze manier van actievoeren kan immers eigenlijk ook alleen maar bestaan bij de gratie van websites en e-mail. Maar juist daar waar burgers een enorme toegevoegde waarde kunnen hebben omdat ze de overheid beter dan vroeger een spiegel kunnen voorhouden laat diezelfde overheid het te vaak afweten. Zou het beeld in de spiegel soms niet bevallen? Onze overheid ziet ons ook in het ICT-tijdperk nog veel te vaak als individuele afnemers, alleen nu aan een goedkoper en beter gestroomlijnd digitaal loket.

Kortom: genoeg werk aan de winkel. Laten we met z'n allen de komende jaren proberen te bedenken hoe een echt modern land er uit zou kunnen zien, in plaats van quasi-modern te mekkeren over 'ouderwetse stembiljetten'.


Telhulp?

In de brief aan de Tweede Kamer lezen we dat het toch nog niet helemaal voorbij is met de ambities om iets met computers te gaan doen in het stemlokaal. Conform de aanbevelingen van de commissie Korthals Altes wil men gaan experimenteren met computers die helpen bij het optellen van de stemmen. De gedachte is dat één stembureaulid de stem van het biljet opleest en een ander dit dan op een computer invoert die dan de stemmen kan optellen. Dit invoeren kan via een toetsenbord gebeuren of door een barcode bij de naam te scannen.

Op zich hoeft er niks tegen te zijn om een computer te gebruiken als ondersteuning, zolang de mensen in het stemlokaal de totalen maar voor hun ogen zien groeien zodat ze het ook zouden (kunnen) merken als er iets niet goed gaat. Het gebruik van een barcode ligt dan niet voor de hand omdat de mens die niet kan lezen. Als bijvoorbeeld een percentage van de stembureaus van lijsten met een paar verwisselde barcodes wordt voorzien is er waarschijnlijk geen haan die daar naar kraait. De Kiesraad heeft in de reactie op het rapport van Korthals Altes al gezegd dat er op het stembiljet geen informatie moet staan die niet leesbaar is voor de kiezer. Dit geldt natuurlijk ook voor de hulpmiddelen om stemmen in te voeren.

Er moet voor gezorgd worden dat de stembureauleden ook daadwerkelijk tellen. Als zij alleen volstrekt mechanische lopende-band-handelingen uitvoeren en aan het eind de uitslag voor hen ook als een verrassing komt hadden we net zo goed de Nedaps kunnen houden. Toch?


Internetstemmen

Geen eisen voor waterschapsverkiezingen

De Tweede Kamer heeft tijdens een Algemeen Overleg met staatssecretaris Huizinga in januari 2008 er op aangedrongen dat er een goedkeuringsprocedure komt voor de stemdienst van de waterschapsverkiezingen. Bij deze verkiezingen (die buiten de Kieswet vallen) wordt gebruik gemaakt van RIES, een internetstemdienst ontwikkelt door de waterschappen. Huizinga heeft op 27 maart de toezegging gedaan om een goedkeuringsprocedure in een regeling vast te leggen.

De Regeling waterschapsverkiezingen 2008 is nu naar de Kamer gestuurd. Als wij het goed begrijpen is de Regeling al definitief vastgesteld en zal deze binnenkort van kracht worden. Om een lang verhaal kort te maken: het stelt allemaal weinig voor. Wat staat er in de Regeling:

  1. De minister van VenW beslist of de internetstemdienst gebruikt mag worden.
  2. De waterschappen overleggen uiterlijk op 1 juli aan de minister "een beschrijving van het ontwerp en de werking van de voorziening, de procedures en organisatie, beveiliging en uitgevoerde testen". Nergens staat dat deze stukken ook openbaar (moeten) worden.
  3. "De broncodes van de voorziening internetstemmen en van de applicaties voor de berekening van de uitslag en de zetelverdeling" worden uiterlijk op 1 juli openbaar door plaatsing op internet.
  4. De waterschappen overleggen "een overzicht waarin [..] wordt aangegeven in hoeverre wordt voldaan aan de aanbevelingen van de Raad van Europa ten aanzien van stemmen met behulp van stemmachines en geautomatiseerde middelen (Legal, Operational and Technical Standards for E-Voting, Recommendation Rec (2004)11)". De waterschappen toetsen dus zelf!
  5. De minister wordt geadviseerd door Fox-IT over, ja waarover eigenlijk: "over de beoordeling van de overgelegde documenten en van de voorziening, bestaande uit de programmatuur, de infrastructuur en de beheersorganisatie". En op basis waarvan moet Fox-IT beoordelen? Oeps, dat staat er niet in.

Dit is een onzalig plan. Ten eerste omdat er dus eigenlijk niks gekeurd gaat worden en ten tweede omdat het uitstraalt dat men probeert door middel van slimme timing de Kamer voor voldongen feiten te stellen. De broncode wordt uiterlijk op 1 juli openbaar. Ondersteunende documenten worden blijkbaar niet openbaar. (Ga er maar aanstaan, broncode analyseren zonder ondersteunende documentatie.) Op 4 juli gaat de Kamer op zomerreces. Op 2 september komt de Kamer weer terug. En in die rustige periode daartussen heeft de staatssecretaris uiterlijk op 1 september besloten of de stemdienst gebruikt mag worden. De enige mogelijkheid om zinvol in te grijpen is dus tijdens het zomerreces.

Bovendien mogen de waterschappen zelf toetsen (zelfregulering?) en dit dan ook nog eens aan de hand van slappe aanbevelingen van de Raad van Europa die nooit zijn opgesteld om te dienen als goedkeuringscriteria en bovendien heel generiek zijn. Tot slot moet het bedrijf Fox-IT adviseren zonder dat is vastgelegd wat de toetsingscriteria zijn.

Misschien is het bij V&W niet helemaal duidelijk wat de Kamerleden voor ogen hadden toen zij op een goedkeuringsprocedure aandrongen.

Kamerantwoorden over RIES

Wijnand Duyvendak van GroenLinks heeft, alweer een tijdje geleden, Kamervragen gesteld aan staatssecretaris Bijleveld over internetstemmen. Hij vroeg naar een reactie op de door de OVSE gesignaleerde tekortkomingen in RIES, over de eigendomsverhoudingen en over waarborgen voor het stemgeheim. De antwoorden zijn betrekkelijk tot beschamend nietszeggend, maar de staatssecretaris geeft wel aan dat RIES inmiddels helemaal eigendom is van de waterschappen. Wij zouden uw favoriete actiegroep niet zijn als we daar niet onmiddellijk een Wob-verzoek over op de post hadden gedaan.

Een storing zonder verkiezingen

Dat internetstemmen voor het openbaar bestuur geen optie is bleek wel toen we tijdens de grote KPN-storing medio mei drie dagen zonder internet zaten. En ook voor kiezers in het buitenland kan internetstemmen om deze reden tot grote problemen leiden. Zo was er een paar maanden geleden nog een serie kabelstoringen waardoor onder meer het hele Arabisch schiereiland gedurende meerdere dagen nagenoeg van het net lag. Voor een verkiezing die (deels) via internet verloopt kan zoiets hele nare gevolgen hebben. Hoe goed je de servers van zoiets namelijk ook dubbel of driedubbel uitvoert en op meerdere plekken neerzet: als een significant deel van het electoraat in de kritieke periode geen internet heeft moeten de verkiezingen alsnog over.


EP-verkiezing week eerder

Na enige verwarring tussen lidstaten over wanneer de verkiezing voor het Europees Parlement precies zou plaatsvinden is nu duidelijk dat dit in Nederland op 4 juni 2009 zal zijn, en niet een week later op 11 juni, zoals eerder werd aangenomen.

Geen vergoeding meerkosten gemeenten

Volgens de site van de Nederlandse Vereniging Voor Burgerzaken (NVVB) is het de gemeenten niet gelukt om extra geld los te krijgen voor de organisatie van de verkiezingen. En men is er kennelijk ook nog niet uit of en hoe de opleiding van de stembureauleden landelijk gecoördineerd moet worden:

Voor de overgang naar potloodverkiezingen is geen vergoeding te verwachten van het Rijk. In de uitkering uit het gemeentefonds is een bedrag opgenomen voor het organiseren van verkiezingen.
Dit bleek tijdens het Bestuurlijk Overleg Financiële verhoudingen op 9 april. Staatssecretaris Bijleveld is niet bereid geld toe te voegen voor het stemmen met potlood.
De VNG is nog in gesprek met BZK over de eventuele vergoeding van de boekwaarde van stemmachines.
De NVVB wil met BZK praten over de inzet van generieke leermiddelen voor stembureauleden.


Groningen informeert gemeenteraad

Het college van B&W in Groningen heeft een lange brief naar de gemeenteraad gestuurd waarin de zaken rond verkiezingen duidelijk op een rijtje worden gezet. Die brief is weliswaar na het recente besluit om geen stemprinters en stemmentellers te gaan bouwen alweer achterhaald, maar toch worden de uitdagingen voor de gemeenten helder op een rijtje gezet. Laten we hopen dat men in meer gemeenten zo helder voor ogen heeft wat er allemaal nog moet gebeuren.


Nedap

New York afgeschreven, minder winst

Nedap heeft bekend gemaakt de kosten voor het mislukte avontuur in New York in één klap van de belasting af te schrijven. Het gaat om twee miljoen Euro, en dit drukt de winst, aldus een persbericht van Nedap:

Election Management Systems (verkiezingssystemen) blijft fors achter op de omzet van 2007 als gevolg van de geringe investeringsbereidheid in stemmachines op dit moment. Op basis van recente ontwikkelingen in de staat New York zijn de marktmogelijkheden voor het Nedap stemmachineconcept daar gewijzigd. [...]
Hoewel de Verenigde Staten, inclusief de staat New York, nog steeds marktmogelijkheden bieden voor verkiezingssystemen in de toekomst, beraden wij ons op onze verdere inzet. De recente ontwikkelingen zijn voor ons echter reden om de geactiveerde ontwikkelingskosten voor de Amerikaanse stemmachine (ca. €2 miljoen) ten laste van het resultaat over het eerste halfjaar te brengen.

Vertrouwen in de toekomst

Nedap heeft inmiddels ook een reaktie op het kabinetsbesluit op de website gezet. Daarin schrijft men onder meer:

Wij betreuren de beslissing van de staatssecretaris en zijn ook verbaasd door de beslissing. De staatssecretaris baseert haar beslissing op een TEMPEST-rapport. In dit rapport, dat door het Duitse bedrijf GBS is opgesteld, wordt gesteld dat het moeilijk is om uit te sluiten dat het elektromagnetische signaal van een stemmachine op afstand is te onderscheppen. Echter, in dit rapport wordt geen antwoord gegeven op de vraag of er ook interessante informatie uit dit signaal is te halen.

De indruk blijft dat Nedap de ontstane situatie niet werkelijk begrijpt, wat misschien nog wel het meest helder blijkt uit de afsluitende zin van het persbericht:

Een discussie over de toekomst van de verkiezingen zien wij dan ook vol vertrouwen tegemoet.


België: ouwe meuk toch nog een keer

Een paar nieuwsbrieven geleden, op 23 maart, schreven we over België, alwaar de regering probeert om de oude stemcomputers door nieuwe te vervangen. De planning die men daarvoor had was volstrekt onrealistisch, en wij schreven dan ook:

Men wil iets gaan bouwen met papier, dat is alvast beter dan wat ze hadden. Maar de tijdsplanning klinkt niet heel realistisch, dus er lijkt een stevige kans dat er helemaal niks van komt. Dit nog los van het feit dat de federale staat in België sowieso met hele existentiële problemen kampt op het moment. We zijn benieuwd of ze bij mislukken van het project terugschakelen naar papieren stembiljetten of naar de oude stemcomputers.

Naar nu blijkt gaat men, volgens een bericht in Datanews, inderdaad weer op de stokoude stemcomputers stemmen:

De Ministerraad heeft nu toch beslist de oude elektronische stemsystemen Digivote en Jites ook te gebruiken tijdens de Europese en regionale verkiezingen van juni 2009. Omdat de tijd dringt, heeft de regering-Leterme een parlementair debat niet afgewacht.
In januari maakte de Directie van de Verkiezingen de resultaten bekend van de bij zeven universiteiten bestelde studie over de toekomst van het elektronisch stemmen. De aanbeveling van die studie was een soort 'hybride' stemsysteem, waarbij het stemmen op een pc wordt gecontroleerd via een afgedrukt stembiljet. Dat moet dan via een (streepjes)code opnieuw machinaal moeten kunnen worden ingelezen.
De onderhoudscontracten voor beide stemsystemen lopen af op 31 december 2008. Minister van Binnenlandse Zaken Patrick Dewael zal nieuwe contracten afsluiten met de firma's Steria en Stesud. Voorwaarde is dat de controle op de verkiezingshardware voldoening schenkt en dat het parlement intussen niet beslist de stemsystemen niet meer te gebruiken.


UK: How did we get into this mess?

In Groot-Brittannie is onlangs een rapport verschenen over het verkiezingsproces aldaar. Het rapport "‘Purity of Elections in the UK: Causes for Concerns’", geïnitieerd door de Joseph Rowntree organisatie, kaart vele problemen aan met de verkiezingen in de UK. Met name briefstemmen, kiezersregistratie en fraude ondermijnen volgens het rapport het goede verloop van de verkiezingen.

Maar ook de pilots met elektronisch stemmen worden aan de kaak gesteld. Vanaf 2002 zijn er in Engeland en Schotland meerdere malen bij de lokale verkiezingen proeven geweest met verschillende vormen van elektronisch stemmen. Geen nieuwigheidje is daarbij uit de weg gegaan en de Britten hebben dan ook fijn kunnen spelen met mobiele stemkiosken, stemmen via digitale televisie, telefoon, internet en SMS. Het rapport laat weinig van deze moderne stemmethoden heel en concludeert dat in plaats van de opkomst te verhogen het elektronisch stemmen er met name voor zorgt dat de kiezers nog minder vertrouwen hebben in het kiesstelsel dan voorheen (en het was al treurig gesteld met dat vertrouwen).

De problemen die in het rapport worden aangekaart klinken ons bijzonder bekend in de oren:

Electronic voting lacks the transparency of traditional voting procedures’, ‘the secret of the ballot cannot be guaranteed where remote e-voting is permitted’, ‘many e-voting pilots have experienced technical problems’, and ‘the costs of providing e-voting have been demonstrated to be potentially excessive’.

De kosten waren inderdaad nogal buitensporig: konden de kiezers met het oude systeem nog voor 2 pond hun stem uitbrengen, bij de e-pilots moest er 102 pond per stem worden gerekend. Ook het elektronisch tellen van de stemmen komt in het rapport aan de orde. In Londen is bij het kiezen van de burgemeester al in mei 2000 voor het eerst gebruik gemaakt van een ‘e-counting’ systeem. Er traden daarbij grote problemen op met de scanners die overgevoelig bleken te zijn voor vouwtjes, kreukeltjes, vegen, en andere markeringen op de stembiljetten. Bovendien leed de technologie aan nog meer kwalen:

“Not only has e-counting frequently failed to improve the estimated time required for a manual count, it has also highlighted the lack of transparency in such system, particularly in comparison with manual counting”.

Dezelfde problemen werden ook waargenomen bij de verkiezingen in Schotland in 2007. Er blijkt weinig opgestoken te zijn van voorgaande debacles en aanbevelingen door de Electoral Commission en onafhankelijke onderzoekers worden door de overheid systematisch in de wind geslagen. De auteur van het rapport vraagt zich dan ook ook terecht af hoe ze in hemelsnaam in deze situatie terecht zijn gekomen.


Verenigde Staten

Florida: wij zetten niks meer op papier

Een verkiezingsofficial in Florida maakte tijdens een lezing het grapje dat ze maar niks meer op papier gaat zetten. Dit nadat de papieren rond een eerdere verkiezing aan het licht brachten dat deze official het met de waarheid niet zo nauw nam.

Tennessee stemt op papier

De US Election Assistance Commission heeft het mogelijk gemaakt dat Amerikaanse staten het geld dat ze via de beruchte HAVA-wet krijgen om stemmachines te kopen ook mogen besteden aan het vervangen van de ene HAVA-compliant stemmachine door een andere. Voor de staat Tennessee was dit nog de enige hindernis om de black-box DRE computers te vervangen door optische scanners die papieren stembiljetten lezen.

Wij