Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 49 - 14 juni 2008

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Het is weer zomer (maar waar is de zon?)

De campagne loopt nu twee jaar. En hoewel we het na de herfst van vorig jaar een beetje rustiger aan konden gaan doen zijn er nog best een paar zaken waar we ons bij tijd en wijle even mee bezig moeten houden. Maar de hoeveelheid tijd die dat kost is redelijk te behappen, dus dat blijven we dan ook gewoon doen.

We hadden tot voor kort een behoorlijk drukke zomer voor ons, met onder andere twee zittingen in door Nedap aangespannen zaken. Maar ook nu Nedap heeft opgegeven (zie verderop) blijft het nog even spannend.

Zo gaat de Tweede Kamer op 2 juli met staatssecretaris Huizinga van Verkeer en Waterstaat praten over haar plannen om de waterschappen gebruik te laten maken van internetstemmen. Ze heeft daarvoor een werkelijk volstrekt lachwekkende wettelijke regeling naar de Kamer gestuurd. Dat wil zeggen, zoals met veel zaken rond elektronisch stemmen zou je eigenlijk moeten lachen als het niet zo droevig was. Onze overheid zou nu, na alles wat er gebeurd is, toch echt beter moeten weten.

Ook zijn we in België in gesprek met federale parlementsleden die een beetje ongerust naar Nederland beginnen te kijken nu ze zelf iets moeten met de ouderwetse Belgische stemcomputers die van ellende uit elkaar beginnen te vallen. (Volgens het Belgische ministerie van Binnenlandse Zaken is er overigens he-le-maal niets aan de hand met elektronisch stemmen, dat begrijpt u zeker wel...)

Al met al zal er dus de komende periode nog wel wat nieuws te melden zijn, we houden u op de hoogte.

Nedap geeft op na fout advocaat

Nederland heeft op 13 juni niet één maar maar liefst twee keer gewonnen. Op de Nedap site troffen we, onder de kop "Nedap ziet af van verder verweer tegen kabinetsbesluit stemmachine" de volgende tekst aan:

Groenlo, 13 juni 2008 – De directie van de N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek “Nedap” ziet af van verder verweer tegen het kabinetsbesluit om bij verkiezingen niet langer gebruik te maken van de stemmachine. Hoewel Nedap sterke juridische argumenten heeft in haar verweer tegen het besluit, zullen de mogelijke procedures - naar verwachting – leiden tot een langdurig proces met een sterk juridisch karakter en niet tot het gewenste resultaat: het weer in gebruik nemen van de stemmachine door Nederlandse gemeenten. De ernstige financiële en organisatorische gevolgen voor haar klanten, ongeveer 90 procent van de Nederlandse gemeenten, waren eerder de belangrijkste overweging voor het voeren van verweer tegen het kabinetsbesluit. De directe gevolgen van het besluit zullen voor Nedap redelijk beperkt blijven.

Daaronder volgt het gebruikelijke verhaal over hoe fantastisch het stemmen op Nedap stemcomputers wel niet was en hoe verkeerd het is dat Nederland ze heeft weggedaan. Het voor stemcomputers zonder papier kenmerkende totale gebrek aan transparantie komt in het verhaal natuurlijk niet voor, want snappen doen ze het nog steeds niet in Groenlo.

Voor de leek minder herkenbaar is dat het verhaal in de eerste alinea ook een paar kritieke zaken weglaat die nodig zijn om te begrijpen wat er hier werkelijk aan de hand is. Want het is natuurlijk een beetje raar: een beursgenoteerde onderneming met een jaarwinst van 15 miljoen euro over 2007 lijdt naar eigen zeggen 8 tot 15 miljoen euro schade door een besluit van de staatssecretaris. Vervolgens hebben ze, ook weer naar eigen zeggen, een sterke zaak en dan geven ze die sterke zaak op omdat het procederen over de schadevergoeding zou "leiden tot een langdurig proces met een sterk juridisch karakter". Het andere argument dat Nedap aanvoert is dat de stemcomputers er niet van terugkomen, maar dat hadden ze in de tot voor kort lopende procedures ook al min of meer toegegeven, het ging ze om de schadevergoeding. Dat een grote onderneming zo'n bedrag om de opgegeven redenen zou laten lopen is natuurlijk lariekoek, dat snapt een kind. Dat de gevolgen van dit alles voor Nedap 'redelijk beperkt' blijven is natuurlijk ook alleen mogelijk als men eerder over de schade heeft gelogen.

Om te beginnen had Nedap helemaal geen sterke zaak. De redenering achter schadevergoeding was door de staatssecretaris al in mootjes gehakt en zowel de landsadvocaat als wij hebben duidelijk betoogd dat Nedap helemaal niet 'ineens' door van alles en nog wat is overvallen. Verder hebben ze zelf, toen ze nog niet snapten hoe snel het zou gaan, nog hardop gezegd dat het verdwijnen van de stemcomputers juist mooie kansen schiep. En hoewel deze analyse eigenlijk voor de meeste toeschouwers wel te maken was heeft dit er vast niet toe geleid dat de handdoek precies nu in de ring is gegooid. Nedap heeft vast zelf heilig geloofd in hun kansen voor de rechter, want zo zijn ze. Het probleem voor Nedap is dat hun advocaat onlangs een grove fout heeft gemaakt waardoor de kansen om via het bestuursrecht nog iets voor elkaar te krijgen eigenlijk tot bijna nul waren gereduceerd.

Nu wordt het even een beetje complex, maar als u het even blijft volgen wordt het vanzelf interessant. Er liepen nu drie bestuursrechtprocedures. De eerste, wij noemen die 'BR-1', is een hoger beroep bij de Raad van State. Met dit hoger beroep probeert Nedap het vonnis van de rechtbank Amsterdam van 1 oktober 2007 onderuit te krijgen. Dit betrof de door ons gewonnen procedure waarin het goedkeuringsbesluit voor alle Nedap stemcomputers vernietigd werd. Het was de procedure waarin Nedap en Staat voor het laatst gebroederlijk naast elkaar stonden.

Daarnaast lopen/liepen er nog twee nieuwe bestuursrechtprocedures. 'BR-2' noemen we de procedure tegen het besluit van de staatssecretaris om de Regeling in te trekken en de reeds afgegeven goedkeuringen vervallen te verklaren. Dit is de procedure waarin Nedap het schaderapport heeft ingediend en waarin wij als belanghebbende partij al tijdens een hoorzitting op het ministerie ons zegje hebben gedaan. Ook was er in deze zaak eerder een soort spoedprocedure waarvoor we ook al een keer naar de voorzieningenrechter in Zutphen zijn geweest.

Tenslotte was er nog een andere door Nedap aangespannen procedure, wij noemen die 'BR-3', tegen het besluit van de staatssecretaris om de ES3B en ESN-1 stemcomputers niet botweg direct na het vonnis van de rechtbank opnieuw op basis van dezelfde documenten goed te keuren. Met dat idee kwam Nedap namelijk, nadat wij bij de rechter in Amsterdam gewonnen hadden, doodleuk bij het ministerie aanzetten.

In deze twee zaken heeft Nedap de zogenaamde bezwaarprocedure doorlopen. Dat wil zeggen dat ze bij het ministerie bezwaar hebben gemaakt en dat het ministerie na het nog eens bekijken van het bezwaar een zogenaamde 'beslissing op bezwaar' heeft genomen. Met die beslissing in de hand kan een belanghebbende dan naar de rechtbank om in beroep te gaan. Dat moet echter binnen zes weken, en daar zijn absoluut geen uitzonderingen op mogelijk. Na die zes weken moeten alle belanghebbenden er namelijk vanuit kunnen gaan dat er geen juridische procedures meer komen. Als het besluit bijvoorbeeld een bouwvergunning betreft dan mag er om die reden ook pas op zijn vroegst na zes weken begonnen worden met heien.

Hoe dan ook: in beide zaken kwam het besluit op bezwaar op 7 april 2008, wat betekent dat de termijn van zes weken op 19 mei afliep. Op 15 mei diende de advocaat van Nedap, prof. mr. Niels Koeman van het kantoor Stibbe, bij de rechter in Zutphen een beroepschrift in. In dat beroepschrift gaf hij aan namens zijn cliënt in beroep te gaan in BR-3, de zaak van het niet verlenen van de goedkeuring voor de ES3B en de ESN-1 stemcomputers. Daarbij voegde hij vervolgens het besluit op bezwaar uit BR-2, de voor Nedap veel belangrijkere zaak waar ook de schadevergoeding een rol in speelde. Aangezien de Algemene Wet Bestuursrecht vereist dat het betreffende besluit waar mogelijk bij het beroepschrift zit is dat in beide zaken geen ontvankelijk beroep. In de in het beroepschrift genoemde zaak zou de rechtbank best kunnen toestaan om dat aan te vullen, maar je kunt in het bestuursrecht niet zomaar zeggen dat je eigenlijk in een andere zaak in beroep had willen gaan dan je zelf in het beroepschrift noemde. Wij wezen de rechtbank daar op 26 mei in een brief op:

Nedap geeft in het beroepschrift aan in beroep te gaan in de eerstgenoemde procedure, maar sluit de beslissing op bezwaar van de tweede zaak bij. Gezien de beroepstermijn van zes weken op 19 mei verstreken is heeft Nedap in de eerstgenoemde procedure dus wel tijdig beroep ingesteld, maar vooralsnog niet voldaan aan het in art. 6:5 lid 2 Awb bepaalde. In de tweede procedure (waar eerder de voorlopige voorziening voor is aangevraagd) is geen beroep ingesteld. In mijn visie moet deze eerder genoemde en thans geschorste voorlopige voorzieningsprocedure dan ook bij gebrek aan hoofdzaak ambtshalve komen te vervallen.

Ze kunnen er dus wel een mooie draai aan proberen te geven, maar het heeft er alle schijn van dat Nedap in deze procedures toch vooral ten onder is gegaan aan een fout van de eigen advocaat. Je mag voor Nedap hopen dat Stibbe ze geen rekening durft te sturen. Bij de links hieronder ook de pagina's met alle documenten in de genoemde drie procedures.

koers aandeel Nedap

België: parlementaire hoorzittingen

In België houdt het elektronisch stemmen de gemoederen bezig in de drie gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel) en ook op het federale niveau. We hebben daar in deze nieuwsbrief al het één en ander over geschreven: de discussie gaat erover of de bestaande stemcomputers nog even met plakband en tape bij elkaar gehouden moeten worden, ook al is het service-contract afgelopen. Daarnaast speelt de vraag of men een nieuwe oplossing moet gaan bouwen. Dit zou dan een systeem met stemprinter en stemmenteller worden, net als in Nederland.

Er wordt in België door 44% van de kiezers geheel papierloos gestemd met behulp van de zo langzamerhand behoorlijk gammele PCs met een 'lichtpen' die booten van een 3.5" floppy-disc. Op zo'n zelfde floppy worden, op een andere PC, ook hun stemmen op weggeschreven, nadat ze eerst ook nog even op een magneetkaart hebben gestaan. De 44% van de Belgen die zo stemt bevindt zich om de zaken nog lastiger te maken bijna geheel in Vlaanderen, de Walen stemmen bijna allemaal op papier.

De Belgische situatie is in nog meer opzichten complexer dan die in Nederland ooit geweest is. Zo worden de stemmen niet geteld in het stemlokaal maar in telcentra waar de stembussen of floppies van meerdere stemlokalen naartoe gebracht worden. De redenering hierachter, zo is ons uitgelegd, is dat Belgische politici niet mogen weten welke buurten/dorpjes er precies voor of tegen ze gestemd hebben omdat ze dan voordeeltjes aan groepen burgers zouden gaan uitdelen.

In het Belgische federale parlement wordt in het kader van het al dan niet verlengen van de huidige contracten en het al dan niet gaan bouwen van de nieuwe stemcomputers nu voor het eerst over elektronisch stemmen gepraat. Dit gebeurt in hoorzittingen voor de gezamenlijke commissies voor Binnenlandse Zaken van Senaat en Kamer (vergelijkbaar met de Eerste en Tweede Kamer in Nederland). Allerlei experts werden in twee sessies gehoord. De situatie in Nederland houdt de Belgen vanzelfsprekend bezig en namens "Wij vertrouwen stemcomputers niet" was Rop Gonggrijp op 3 juni in Brussel om daar als expert gehoord te worden. Hieronder vindt u de slides van die presentatie. Op 18 juni gaat de discussie verder en beantwoorden de diverse experts vragen van de parlementsleden.

Verenigde Staten

Afgekeurd en toch goedgekeurd

In de Verenigde Staten is het rond stemcomputers (en rond verkiezingen in het algemeen) een veel grotere puinzooi dan we hier in Europa ooit voor elkaar hebben gekregen. Maar zelfs daar zijn regels waaraan stemcomputers moeten voldoen. Die heten dan 'the 2002 Voting System Standards' of 'the 2005 Voluntary Voting System Guidelines'. Ze bevatten echter een paar enorme gaten. Zo staat er ergens in een achteraf-hoekje:

[A]ny uncorrected deficiency that does not involve the loss or corruption of voting data shall not necessarily be cause for rejection.

Nu was het al wat langer bekend dat de regelgeving niet helemaal waterdicht was, maar een recent artikel wijst er nu op dat deze tekortkomingen ook actief gebruikt worden om stemcomputers toe te laten. Zo is er een systeem dat op 79 punten tekortschoot en waarvan het test-lab toch vond dat het maar moest worden goedgekeurd.

We now have proof that this loophole is used by the labs in order to “pass” systems that don’t meet the standards. In the most recent certification test report submitted to the Election Assistance Commission (EAC), SysTest labs (one of the labs accredited by the EAC and the NIST) recommended certification for a voting system. SysTest recommended the system certification even though their findings showed 79 specific failures to meet the standards.
As you read this article, keep in mind that the standards actually allow 77 of these 79 failures to be ignored!

Wie al te hard moet lachen om een land dat zulke belachelijke wetgeving heeft moet de voorgestelde regeling voor het internetstemmen in Nederland maar eens lezen.

Arkansas: Vote Flipping

Als we de industrie mogen geloven zijn stemcomputers veel beter in het tellen van stemmen dan mensen, en levert een paper-trail alleen maar volkomen onnodig gedoe op. Maar ja, deze industrie is dan ook zoals bekend niet collectief in haar eerste leugens gestikt. Zo schrijft Kim Zetter van Wired over een uitslag bij de recente verkiezingen in Arkansas:

Bruce Haggard, an election commissioner in Faulkner County, Arkansas, is baffled by a problem that occurred with two voting machines in this month's state primary elections. The machines allocated votes cast in one race to an entirely different race that wasn't even on the electronic ballot. The problem resulted in the wrong candidate being declared victor in a state House nomination race.
[...]
"Somehow the recording software had tabulated it into the wrong race," Haggard says. "Thank goodness for the paper trail. We went to the paper trail and could show how people actually voted."

De artikelen van Zetter zijn trouwens allemaal extreem lezenswaardig. Zij is zeer goed ingevoerd in de problemen rond stemcomputers en Wired is door haar artikelen een goede naam aan het opbouwen voor wat betreft scherpe onderzoeksjournalistiek op dit thema.

California: Brad's votes get flipped

Brad Friedman is als auteur van The Brad Blog een gerespecteerd en gevreesde onderzoeksjournalist in Amerika op dit moment. Het worst-case scenario voor organisatoren van verkiezingen moet wel zo ongeveer zijn dat de stemcomputer waar deze man gebruik van maakt allemaal dingen verwisselt voordat hij zijn stembiljet print. En zo geschiedde dan ook:

As a fairly well-known Election Integrity journalist who has personally covered, for years, the myriad election woes of thousands (if not millions) of voters around the country who have tried to bring seemingly endless stories of votes flipped on e-voting systems to the attention of officials, these stories always continue to be remarkable to me, even if not to many others in the rest of the mainstream media.
It's even more troubling when one realizes that so little ever seems to be done in light of so many of these horror stories, as those very same failed systems are still deployed across the nation, with little or no modification to correct the mountains of documented problems even now, as we head towards an election likely to be of historic proportions this November.
What follows is yet another one of those stories, where a voter had vote selections flipped by the electronic voting system, such that candidates were chosen other than the ones intended to be selected by the voter, though no fault of his own.
But this time, the voter is me.

Texas: draaideur

Wat is er makkelijker als je stemmachines wilt verkopen dan dat je verkopers zo nu en dan even dienst doen als verkiezingsorganisatoren die stemcomputers moeten aanschaffen? Amerikanen noemen zoiets de 'draaideur': kritieke overheidsdienaren die, meestal direct voor of na het kopen van allerlei dure spullen, van baan verwisselen.

A former software sales manager for Election Systems & Software, the largest voting machine company in the country, has been named county elections administrator for Fort Bend County in Texas.
According to a local news report, John Oldham had been regional sales manager, account manager and Illinois state manager for ES&S, which is based in Nebraska. More recently he had been an independent contractor for both ES&S and various election jurisdictions.
Wij