Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 52 - 13 november 2008

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Zo ...

Dat was me het weekje wel. Om te beginnen natuurlijk de beslissing van de rechter om de waterschapsverkiezingen door te laten gaan, waarover meer verderop in deze nieuwsbrief. Minstens even groot nieuws is het advies dat de Kiesraad heeft gegeven over het voorontwerp voor de nieuwe "Wet inrichting verkiezingsproces" dat bij BZK in voorbereiding is. In de VS is bij de verkiezingen weer het nodige misgelopen rond stemcomputers en in Duitsland heeft het Bundesverfassungsgericht de zaak over stemcomputers behandeld. Oostenrijk ziet, in tegenstelling tot eerdere berichten, volledig af van elektronisch stemmen. Kortom: er is weer genoeg gebeurd voor een nieuwe nieuwsbrief. We voegen steeds meer illustraties en links in de tekst van de nieuwsbrief toe. Deze nieuwsbrief is dan ook zo langzamerhand echt veel prettiger leesbaar op het web dan via mail. Als u dit als e-mail leest: de URL van de web-versie staat helemaal bovenaan.


Wet inrichting verkiezingsproces

We zetten dit onderwerp welbewust nog boven het stuk over ons kort geding tegen de waterschappen. We denken namelijk dat er iets belangrijks aan de hand is dat de komende tijd de nodige aandacht behoeft. BZK heeft klaarblijkelijk besloten om in het verkiezingsproces de gemeenten, de Kiesraad en de vertegenwoordigende organen (zoals de Tweede Kamer) in hoge mate buiten spel te zetten. Een wetgevingstraject dat nota bene in gang gezet is nadat BZK heeft laten blijken rond verkiezingen nogal wat toezicht nodig te hebben dreigt er nu, als niemand ingrijpt, toe te leiden dat BZK zonder toezicht alle macht rond verkiezingen in handen krijgt. Hetgeen misschien vanuit de optiek van BZK wel een hoop problemen oplost, maar niet noodzakelijk leidt tot beter beschermde waarborgen in het verkiezingsproces. En dat was nou gek genoeg juist de gedachte achter de hele operatie om een nieuwe wet te maken.

Kiesraad.png
De Kiesraad heeft afgelopen maandag advies gegeven over de "Wet inrichting verkiezingsproces" die al geruime tijd in voorbereiding is. In voor de Kiesraad ongewoon scherpe bewoordingen wordt harde kritiek geleverd. De conclusie is dat BZK de wet moet 'heroverwegen'.

Het advies van de Kiesraad is een openbaar stuk over een wetsvoorstel dat nog naar de Raad van State moet en nog niet openbaar is. Het is dus moeilijk om het wetsvoorstel zelf te bespreken terwijl we alleen de schaduwen ervan in het advies van de Kiesraad zien. Toch is er naar aanleiding van het advies wel veel over de nieuwe wet af te leiden. We gaan straks dan ook een aantal punten uit het advies even langs.

Geschiedenis

Maar eerst een korte terugblik voor hen die niet al jarenlang deze nieuwsbrief lezen. Toen wij in 2006 de schijnwerper richtten op de stemcomputers werden er op allerlei plekken in het verkiezingsproces spinnenwebben zichtbaar. Niet alleen de Regeling over stemcomputers bleek niet te voldoen, maar ook klonk ineens de al oudere en terechte kritiek dat de Kieswet helemaal geen principes benoemde en meer een soort spoorboekje was. In de crisis rond de stemcomputers werd het ministerie ook nog eens geconfronteerd met het feit dat op het gebied van verkiezingen allerlei partijen macht in handen hebben. Gemeenten, bedrijven als Nedap en SDU, de Kiesraad: iedereen had zijn eigen belangen en verantwoordelijkheden. Vooral om de zaken rond stemcomputers voortaan strak te laten verlopen was meer centrale regie nodig. BPR - voluit het agentschap Basisadministratie Persoonsgegevens en Reisdocumenten - is een voor de buitenwereld betrekkelijk gesloten koninkrijkje binnen het toch al niet zo transparante ministerie van BZK. BPR werd al tijdens de rel rond de stemcomputers binnen BZK verantwoordelijk voor de verkiezingen omdat BPR beter in staat werd geacht complexe technische zaken te regelen. De gedachte dat we voor verkiezingen terug zouden gaan naar papier was immers buiten deze nieuwsbrief nog geen gemeengoed. Omdat de ambtenaren van BPR niet eerder betrokken waren bij stemcomputers vormden zij - geheel onpartijdig als ze waren - de ambtelijke ondersteuning van de commissies Hermans en Korthals Altes. Geen wonder dus dat Hermans en Van Twist, die het verleden moesten onderzoeken, concludeerden dat het een prima zet was om het verkiezingsproces bij BPR onder te brengen. En ook geen wonder dat beide commissies aanbevelen om het ministerie een centrale regierol in het verkiezingsproces te geven. Het staat nergens met zoveel woorden, maar dit alles vloeide toch vooral voort uit de gedachte dat we snel en efficiënt nieuwe stemcomputers moesten krijgen en dat gemeenten dus niet meer zelf over de inzet van moeilijke technische zaken moesten gaan beslissen.

Twee wetten

Terug naar het nieuwe wetsvoorstel en de kritiek van de Kiesraad. Er komt dus, als het aan het ministerie ligt, een nieuwe wet die zaken in het verkiezingsproces regelt. Deze wet vervangt echter niet de huidige Kieswet: beide wetten komen naast elkaar te liggen. Volgens de Kiesraad is betrekkelijk arbitrair wat door de ene en wat door de andere wet wordt geregeld:

Uit de toelichting op het wetsvoorstel blijkt dat ervoor is gekozen de nieuwe regelgeving niet te integreren in de Kieswet, omdat de opzet afwijkt van de opzet van de huidige Kieswet. In de memorie van toelichting wordt gesteld dat het wetsvoorstel uitsluitend ziet op de inrichting van het verkiezingsproces, maar dat blijkt niet uit het wetsvoorstel zelf. Het valt de Kiesraad namelijk op dat de verdeling tussen datgene wat in de Kieswet geregeld blijft en datgene wat in de nieuwe Wet inrichting verkiezingsproces wordt geregeld, een betrekkelijk arbitrair karakter heeft. De verdeling lijkt vooral ingegeven door pragmatische overwegingen: nagenoeg alle onderwerpen die om herziening vragen als gevolg van het rapport van de Commissie inrichting verkiezingsproces belanden in de nieuwe Wet op de inrichting van het verkiezingsproces, terwijl het overige grotendeels in de Kieswet geregeld blijft.
[...]
De Raad signaleert het gevaar van een wet zonder logische opbouw en met weinig onderlinge samenhang.

Voor de transparantie in het verkiezingsproces, toch één van de waarborgen van de commissie Korthals Altes, kan zo'n versnippering ook nooit goed zijn.

Onafhankelijk toezicht

De Kiesraad signaleert dat de organisatie van verkiezingen, en in ieder geval het toezicht daarop, in andere landen op veel grotere afstand van de zittende macht is geplaatst. Ook de OVSE heeft in het rapport over de Tweede Kamer verkiezing van 2006 al aangedrongen op onafhankelijk toezicht op het verkiezingsproces. Alleen op die manier kunnen onafhankelijke en dus vrije en eerlijke verkiezingen worden gewaarborgd. De Kiesraad signaleerde al eerder dat de commissie Korthals Altes "onafhankelijkheid" nooit als waarborg voor het verkiezingsproces heeft benoemd. Klaarblijkelijk was dit geen toevallige omissie: volledige en nagenoeg ongecontroleerde regie voor het ministerie is immers de kern van het nieuwe wetsvoorstel. De Kiesraad concludeert meer dan eens dat de "checks and balances" zoek zijn.

Alles bij AMvB

Het nieuwe wetsvoorstel is blijkens het advies van de Kiesraad, eigenlijk meer een raamwet. Alle belangrijke zaken worden bij algemene maatregel van bestuur (AMvB) geregeld. Dat wil zeggen: het kabinet kan zelf, zonder al te veel tussenkomst van Eerste of Tweede Kamer, besluiten om op een heel andere manier te gaan stemmen of om de stembureaus op andere tijden te openen of te sluiten. Ook de gang van zaken rond onafhankelijke verkiezingswaarneming - op zich heel goed dat dat nu een plek in de regelgeving krijgt - wordt bij AMvB geregeld. De Kiesraad zegt daarover:

Kieswetgeving is niet vergelijkbaar met willekeurig welke andere wetgeving. De Kieswet geeft immers vorm aan het grondwettelijk recht van de burgers om de leden van vertegenwoordigende organen te kiezen. Uitvoeringstechnische aspecten hebben als het om verkiezingen gaat bovendien al snel een rechtsstatelijke betekenis. Het gaat hier niet alleen om een verdeling tussen twee vormen van regelingen, maar ook om de waarborg dat de uitvoerende macht niet zonder actieve betrokkenheid van het parlement als medewetgever essentiële aspecten van het verkiezingsproces naar eigen inzicht kan vormgeven. Het betreft hier een principieel aspect van de inrichting van het proces: heeft de minister c.q. de Kroon hier de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid, of heeft het parlement als medewetgever zeggenschap?

Een zittend kabinet kan dus in het voorstel in grote mate zelf bepalen hoe de volgende verkiezing er uit ziet en hoeveel pottenkijkers daarbij gewenst zijn. Dat kan toch allemaal niet de bedoeling zijn. De Kiesraad wijst op de breuk met het verleden: het verkiezingsproces is altijd volledig bij wet geregeld, juist om te voorkomen dat de zittende macht het proces naar eigen hand kan zetten. De Kiesraad stelt terecht:

De Kiesraad is van mening dat door een aantal delegatiebepalingen de regeling van essentiële onderdelen van het verkiezingsproces in het ongewisse wordt gelaten. Het meest sprekende voorbeeld bieden de artikelen 3.2 en 7.2.2, waarin voor de wijze van stemmen - met stemmachines of met potlood en papier - naar een algemene maatregel van bestuur wordt verwezen. Dit acht de Kiesraad een wonderlijke uitkomst van het debat over de stemmachines.

Aanwijzingsbevoegdheid

In het voorstel krijgt de minister de bevoegdheid om de burgemeesters die de verkiezingen feitelijk organiseren directe aanwijzingen te geven. (Waarbij een "aanwijzing" in bestuurlijk jargon zeker niet als een vrijblijvend advies moet worden opgevat, het gaat om een bevel.) Waar dit geen problemen hoeft op te leveren als het gaat om de organisatie van de verkiezingen mag deze bevoegdheid zich natuurlijk niet uitstrekken tot het proces van de telling van de stemmen en het vaststellen van de uitslag. Daarbij is de minister immers verre van onpartijdig. Het klapstuk van het voorstel is de aanwijzingsbevoegdheid van de minister en de Kroon jegens het vertegenwoordigend orgaan, bijvoorbeeld de Tweede Kamer. Dit wil zeggen - en nu moet u zich echt even vasthouden - dat de minister de commissie voor de geloofsbrieven van de Tweede Kamer graag dwingend nadere regels wil kunnen opleggen waar het gaat om besluiten over een eventuele hertelling. De Kiesraad signaleert heel onderkoeld dat er misschien een klein conflictje met de Grondwet is:

Op grond van het voorgestelde nieuwe vierde lid van artikel V 4 van de Kieswet dient het vertegenwoordigend orgaan nadere regels van de minister of de Kroon in acht te nemen bij het besluiten over een eventuele hertelling. De Tweede Kamer wordt zodoende bij de uitoefening van een grondwettelijke taak - het geloofsbrievenonderzoek - onder de instructies van de Kroon c.q. de minister geplaatst. De Kiesraad vraagt zich ten zeerste af of deze bepaling zich verdraagt met de strekking van artikel 58 van de Grondwet.

Onderzoek achteraf

Het voorstel voorziet in een onderzoek dat na elke verkiezing plaatsvindt om de gang van zaken tegen het licht te houden. Op zich is dit natuurlijk een goede zaak, maar het is wel een beetje jammer dat de vaststelling van de verkiezingsuitslag onherroepelijk is. Dat wil zeggen dat er onder invloed van een dergelijk onderzoek niets aan de zetelverdeling gewijzigd kan worden. Het principe van onherroepelijke vaststelling is diep verankerd in ons bestel en is misschien zo slecht nog niet. En het is ook mooi om van een uitgebreide audit te leren hoe dingen beter kunnen voor een volgende verkiezing. Maar toch is de zin van het doen van uitgebreid onderzoek, waarbij mogelijk onregelmatigheden aan het licht kunnen komen, waarschijnlijk moeilijk aan de man op straat uit te leggen wanneer er vervolgens 'niets' met de bevindingen gedaan kan worden.

Bijstand

Nu is het zo dat kiezers met een lichamelijke beperking zich mogen laten helpen bij het invullen van het stembiljet, en vroeger ook bij het bedienen van de stemcomputer. Het voorstel schrapt elke vorm van bijstand met een beroep op de waarborging van het stemgeheim. Je zou bijna denken dat men op deze manier bewust probeert om gehandicapten-organisaties tegen het potlood en de stembiljetten op te zetten.

Diversen

Verder regelt het ministerie dat stembureauleden een opleiding moeten krijgen en niet tegelijkertijd kandidaat mogen zijn. De Kiesraad signaleert ook dat het gek is om de Software ter Ondersteuning van het Verkiezingsproces, waarvoor de staatssecretaris eerder wel wettelijke eisen stelde, geen wettelijke positie te geven. Verder krijgt het ministerie zelf de regie over de stemming voor kiezers in het buitenland (dit wordt weggehaald bij de gemeente Den Haag), kan op alle niveaus worden besloten tot hertelling en worden de hoofdstembureaus afgeschaft: alle totalen gaan volgens het plan direct naar het centraal stembureau (bij landelijke verkiezingen is dit de Kiesraad).

Wat nu?

Wij hebben het al eerder in nieuwsbrieven gezegd en de Kiesraad merkt het ook al op: de directe aanleiding voor de nieuwe wetgeving is met het wegvallen van de stemcomputers verdwenen. Wat blijft is de lange-termijn behoefte om de rommel op te ruimen en de gewenste waarborgen voor het verkiezingsproces in de wetgeving op te nemen. Dit belang wordt met dit rommelige en staatsrechtelijk gevaarlijke voorstel natuurlijk niet gediend. Het is alsof de ambtenaren bij BZK blind hebben doorgewerkt volgens de instructies die ze eind 2006 hebben gekregen. Niemand keek uit het raam om te zien dat de werkelijkheid in hoog tempo voorbij kwam. We kunnen het alleen maar roerend eens zijn met de Kiesraad, al zegt die het veel voorzichtiger. Dit voorstel kan, een aantal goede elementen ten spijt, linea-recta van de tekentafel naar de prullenbak. Jammer dat onze verkiezingen, na alles wat er gebeurd is, bij BZK kennelijk nog steeds niet in goede handen zijn.


Waterschapsverkiezingen

Uitspraak in kort geding

Waterschapsverkiezingen.jpg
De voorzieningenrechter in Den Haag heeft de door ons gevraagde voorlopige voorziening afgewezen. Of, in gewoon Nederlands, de waterschapsverkiezingen gaan door. De zaak ging om het stemgeheim: wij hebben omstandig betoogd dat het een slecht idee is om unieke nummers op de stembiljetten te drukken en dat de garanties die de waterschappen voor het stemgeheim afgeven niet ver genoeg gaan.

De rechter heeft in zijn afweging onder meer betrokken dat de onveiligheid van het systeem door ons niet afdoende is bewezen. Wel geeft de rechter aan dat het grondwettelijk en in verdragen geregelde stemgeheim ook geldt voor waterschapsverkiezingen.

Met inachtneming van de hiervoor besproken terughoudendheid dient dus beoordeeld te worden of het door de waterschappen gehanteerde verkiezingssysteem in strijd is met het uitgangspunt dat verkiezingen door middel van geheime stemming worden gehouden. Duidelijk is dat het hierbij gaat om een beginsel van hoge orde. Dit komt behalve in de wet- en regelgeving met betrekking tot de waterschapsverkiezingen ook tot uiting in de Kieswet, de Grondwet en de belangrijke grondrechtenverdragen. De stelling van de waterschappen dat de laatstgenoemde regelingen geen betrekking hebben op waterschapsverkiezingen - wat hier ook van zij - doet er niet aan af dat het gaat om een rechtsbeginsel waarvan het belang algemeen wordt ingezien, en deze stelling is in zoverre dan ook niet van belang. Op de waterschappen rust de positieve verplichting om aan dit beginsel recht te doen.

Maar, ook omdat de rechter de onveiligheid van het proces onvoldoende bewezen achtte, is de vordering afgewezen:

Intussen kan er zonder meer van worden uitgegaan dat toewijzing van de vordering(en) grote gevolgen zal hebben, die thans slechts gedeeltelijk kunnen worden overzien. De waterschapsverkiezingen die vanaf 13 november 2008 moeten plaatsvinden zullen moeten worden geannuleerd, hetgeen verstrekkende organisatorische en financiële consequenties zal hebben. Volgens de waterschappen zullen pas over ten minste een half jaar nieuwe verkiezingen gehouden kunnen worden, terwijl de huidige waterschapsbesturen op 8 januari 2009 aftreden.
Mede gelet op de door de voorzieningenrechter te betrachten terughoudendheid, zoals onder 4.4 beschreven, leidt het voorgaande tot de slotsom dat er onvoldoende grond is voor toewijzing van het gevorderde.

De rechter motiveert de terughoudendheid in het vonnis: dat komt omdat de wetgever naar de Waterschapswet en de onderliggende besluiten heeft kunnen kijken en kennelijk vond dat het allemaal wel goed zat:

De vordering van de stichting komt dus neer op een vordering tot het buiten werking stellen van - in elk geval - een onderdeel van het Waterschapsbesluit (zijnde een algemene maatregel van bestuur en dus een algemeen verbindend voorschrift). Op zichzelf is het mogelijk dat een algemeen verbindend voorschrift als strijdig met hogere regelgeving of algemene rechtsbeginselen door de rechter buiten werking wordt gesteld. De rechter - en zeker de rechter in kort geding - dient echter niet licht tot deze maatregel te komen. Voor ingrijpen bij wijze van voorlopige voorziening is slechts plaats indien het bestreden voorschrift onmiskenbaar onverbindend is. Deze terughoudendheid houdt hiermee verband dat het in beginsel niet aan de rechter maar aan de materiële wetgever is, om bepaalde betrokken belangen vast te stellen en/of af te wegen. In dit geval was de materiële wetgever, gelet op artikel 2.45 van het Waterschapsbesluit (zie hiervoor onder 1.2), kennelijk van oordeel dat het stemgeheim voldoende was gewaarborgd.

Kromme situatie

Er zijn dus nu twee werelden. De ene wereld is die van de verkiezingen volgens de Kieswet, waar het stemgeheim zo hoog wordt geacht dat we geen nieuwe stemcomputers kunnen bouwen omdat die niet aan stralingsnormen kunnen voldoen. Toen Nedap de Staat voor de rechter sleepte omdat de stemcomputers niet meer gebruikt konden worden betoogde de Staat:

Zoals in het kabinetsstandpunt van 23 november jl. is opgemerkt, vormen vrije, geheime en eerlijke verkiezingen de hoeksteen van onze democratische rechtsstaat. De kiezer heeft het recht om zonder enige beïnvloeding zijn stem uit te brengen en de inhoud van zijn keuze voor zichzelf te houden. Het belang hiervan is in de Grondwet en in verschillende internationale verdragen uitdrukkelijk erkend. Uit de adviezen van twee onafhankelijke commissies is gebleken het verkiezingsproces anders moet worden ingericht en dat aan eventuele apparaten en programmatuur die gebruikt zou kunnen worden bij het maken van een keuze en/of het tellen van stemmen andere eisen moeten gaan worden gesteld. Het is volstrekt logisch dat het kabinet heeft besloten dat zolang de nieuwe inrichting van het verkiezingsproces nog geen feit is er in Nederland gestemd moet worden op een wijze die wel voldoet aan de waarborgen van transparantie en controleerbaarheid, namelijk met papieren stembiljetten. Daarom is het Kiesbesluit aangepast en is de Regeling ingetrokken. Het kabinet heeft daarmee volstrekte duidelijkheid gegeven aan gemeenten die de verkiezingen organiseren en aan de kiezers. De logische consequentie hiervan is dat de verleende goedkeuringen zijn vervallen.
Dit standpunt is niet onzorgvuldig of onrechtmatig. Het belang van Nedap om stemmachines te kunnen verkopen weegt bepaald minder zwaar dan het belang dat de staatssecretaris zich verzekerd kan weten dat bij eerstvolgende verkiezingen gestemd wordt op een wijze die voldoet aan de waarborgen die voor het verkiezingsproces moeten gelden.

In schril contrast met al deze logica staat de bizarre wereld van de waterschapsverkiezingen. De waterschappen mogen, hoewel kiezers nu op precies dezelfde partijen kunnen stemmen, bestanden aanmaken waarin voor elke kiezer onder meer de NAW-gegevens, de geboortedatum en de unieke codes op het stembiljet staan.

C10.png

Die bestanden mogen dan naar een Franse drukkerij worden gestuurd. Deze drukkerij, een dochter van een Engelse holding die weer eigendom is van een Amerikaans bedrijf, drukt vervolgens de brieven met de adressen en de bijbehorende stembiljetten met de unieke nummers.

Stembiljet.png

Als de stembiljetten vervolgens door de kiezers zijn ingevuld en teruggestuurd worden deze volautomatisch gescand en worden de unieke nummers samen met de stem - en dus de politieke voorkeur - van de kiezer ingelezen. De plaatjesbestanden van de stembiljetten worden bewaard en er ontstaan tevens bestanden waarin de codes en de politieke voorkeur in compacte vorm zijn weergegeven.

K30.png

En zolang daar maar een imposant security-circus omheen wordt opgetuigd en er een Pdf icon.png accountantsverklaring (p. 43) is dat er bij de drukker bestanden zijn vernietigd dan is het goed. Zelfs als er in de verklaring bij staat wat er allemaal niet bekeken is:

The assignment does not include the evaluation of standards to see if they are appropriate and adequate. Based on the results of the examination therefore no conclusions can be drawn whether the examined process is safe and reliable. The report exclusively describes what the auditor has observed and whether the process has been executed in conformity with the set standards and process descriptions.
It only gives an image of the process part which is involved in the investigation. The security of the dedicated Windows workstation (used for among others downloading and decrypting the data) is also not included in the investigation, just as reliability, correctness and security of the provided data itself. Also the use of data in the production process by the printing agency after the data have been transferred to the printing machines, the security of this data and the source file up until the disposal of this data is not evaluated.

Fijn...

(Wie in veel meer detail wil weten wat er gebeurd is verwijzen we naar de juridische detailpagina)

En nu ?

De rechter heeft gesproken en hij heeft het belang van de waterschappen zwaarder gewogen. Het zij zo. Gezien het feit dat de volksvertegenwoordiging dit allemaal goed gevonden heeft was de kans dat de rechter de zaak in kort geding stil zou leggen natuurlijk ook niet zo groot. En eerlijk gezegd hebben wij ons misschien ook wel te lang alleen met stemcomputers en daarna met het internetstemmen (wat nog erger is) bezig gehouden en hadden we in een eerder stadium ook over de stembiljetten aan de bel moeten trekken. We hebben hoe dan ook weer veel geleerd, en dat komt vast nog wel eens van pas. Er is vast nog veel meer te zeggen over deze rechtszaak, over de waterschapsverkiezingen, over het gebruikte systeem en over het principe om verkiezingen met persoonlijk gekenmerkte stembiljetten te houden, en dat zullen we te zijner tijd ook vast gaan doen. Na een moment van bezinning moeten we in ieder geval maar eens gaan bedenken welke maatstaf voor het stemgeheim we in Nederland gaan hanteren. We kunnen ons, uitspraak of geen uitspraak, namelijk maar heel slecht voorstellen dat deze twee werelden heel lang naast elkaar blijven bestaan.


Stembureaus toch niet uur eerder dicht

De Telegraaf schrijft over een overleg in de Tweede Kamer waar staatssecretaris Bijleveld heeft aangegeven dat de stembureaus toch tot 21:00 open zullen blijven tijdens de aanstaande verkiezingen voor het Europees Parlement. Eerder was er sprake van dat de stembureaus in verband met de overschakeling op potlood en stembiljet al om 20:00 zouden sluiten.

Wel zal volgens een woordvoerder van Bijleveld bij die verkiezingen worden gekeken hoe het tellen van de stemmen verloopt en hoe groot de opkomst is in het laatste uur. Op basis daarvan wordt bekeken of het alsnog nodig is stembureaus eerder te sluiten. In de praktijk is gebleken dat vrij weinig mensen na acht uur nog gaan stemmen.


Overleg NVVB-Groenendaal mislukt

Groenendaal.png
In de vorige nieuwsbrief meldden we dat de Nederlandse Vereniging Voor Burgerzaken en het bedrijf van Jan Groenendaal met elkaar in gesprek waren om te pogen een regeling te treffen waardoor Groenendaal's ISS software toch nog gebruikt kon worden. Weliswaar niet meer voor het berekenen van de verkiezingsuitslagen, maar bijvoorbeeld wel voor de administratie van stembureauleden en voor allerlei kennisgevingen voor- en achteraf.

In de NVVB nieuwsbrief is te lezen dat dit overleg is mislukt:

In het overleg tussen de heer Groenendaal van het Bureau voor Verkiezingsuitslagen J.W. Groenendaal b.v. en een delegatie van de NVVB, dinsdag 21 oktober 2008, zijn de eventuele mogelijkheden besproken. Hierbij bleek dat voor het Bureau voor Verkiezingsuitslagen J.W. Groenendaal b.v. een oplossing alleen haalbaar is als de NVVB ondermeer financiële verplichtingen op zich neemt die alle gemeenten, die een contract met het bureau van Groenendaal b.v. hebben, bindt. Het is voor de NVVB absoluut onmogelijk aan deze voorwaarde te voldoen.
Alle gemeenten hebben individueel een contract met het Bureau voor Verkiezingsuitslagen J.W. Groenendaal b.v., waarin wij als NVVB niet kunnen treden. Het overleg heeft dus voor de NVVB en voor de gemeenten helaas niet tot het resultaat geleidt, dat gemeenten gebruik kunnen blijven maken van het integraal stemsysteem (ISS) van het Bureau voor Verkiezingsuitslagen J.W. Groenendaal b.v.
Wij zullen nu contact opnemen met de Kiesraad om, als het gaat om de eerdergenoemde aanvullende functionaliteiten, te bezien welke alternatieven er mogelijk zijn om gemeenten geautomatiseerd te ondersteunen bij de eerstvolgende verkiezingen.

Bronnen rond de NVVB fluisteren echter dat de steen des aanstoots niet zozeer was dat Groenendaal een deal met/namens alle gemeenten wilde als wel de voorstelling die Groenendaal zich maakte over wat dat dan zou moeten kosten.


Buitenlands nieuws

OVSE

Osce-odihr.gif
OSCE/ODIHR, het "Office for Democratic Institutions and Human Rights" van de OVSE, doet onder meer verkiezingswaarneming bij de lidstaten van de OVSE en ook daarbuiten. In 2006 Pdf icon.png rapporteerde een missie van de OVSE aanwezig bij de Tweede Kamerverkiezingen. ODIHR publiceerde op 24 oktober 2008 een Pdf icon.png nieuw discussiestuk over het observeren van elektronisch stemmen. We schreven al eerder in deze nieuwsbrief dat ODIHR nadenkt over observeren en elektronisch stemmen.

In het nieuwe stuk hinkt ODIHR nog steeds op de gedachte dat e-Voting best te observeren is als je maar kijkt naar de goedkeuringsprocedures en de manier waarop systemen worden ingezet. Het centrale probleem wordt nu, in tegenstelling tot een Pdf icon.png eerder stuk, in ieder geval benoemd:

The obvious challenge of electronic voting, in terms of transparency and accountability, is that it is more difficult to observe. Electronic events take place that are not subject to ordinary examination with the naked eye of an observer. Further, electronic voting consists of technological components that are not readily nor easily understood by the average observer. In contrast to the simplest voting system, which consists of people, pens, and paper, an electronic voting system includes elements which are not directly observable.

De OVSE zit in het moeilijke parket dat ze de lidstaten onmogelijk kunnen vertellen dat ze niet elektronisch mogen stemmen:

The development of guidelines for observation of electronic voting systems is important in order for an OSCE/ODIHR election observation or assessment mission to properly assess such specific elements in an election process, as relevant to the overall assessment.
However, while new voting technologies may underpin fundamental aspects of an election process, guidelines should not be developed to the disadvantage of other fundamental aspects of the process that should always be an ongoing focus of an election observation mission’s attention. In addition, guidelines should not be interpreted as OSCE/ODIHR’s endorsement of electronic voting systems as such.

Maar dan gaan ze toch allemaal manieren geven waarop je elektronische verkiezingen, ook die van de slechtste soort, zogenaamd zou kunnen observeren.

USA: yes we can (have messy elections)

Nog voor de verkiezingen publiceerde Andrew Appel een Pdf icon.png rapport over een AVC advantage stemcomputer. Dit rapport, waaruit weliswaar de precieze details van de diverse hacks waren weggelaten, liet weinig aan de verbeelding over: de AVC Advantage (een Nedap-achtige stemcomputer) is niet veilig. Het rapport en ook het bijbehorende filmpje ademen een inmiddels bekende sfeer.

AVC-appel.jpg

En toen kwamen natuurlijk de verkiezingen zelf. De VS zijn het land met de gigantisch complexe verkiezingsmachine waarbij elke county in elke staat andere regels hanteert en ook binnen elk van de duizenden counties soms veel verschillende verkiezingen naast elkaar lopen. Je moet het bijna full-time volgen om nog wegwijs te worden uit de provisional ballots, emergency ballots, early voting en wat niet al meer. De VS zijn ook het land van de ellenlange rijen bij stemlokalen en stemcomputers die lijden aan 'vote flipping', pijnlijke problemen waarbij telkens de verkeerde kandidaat geselecteerd wordt en die klaarblijkelijk voortkomen uit slecht gecalibreerde aanraakschermen. Kim Zetter van Wired, u kent haar inmiddels, heeft in twee delen over alle problemen geschreven. Het is maar goed dat de verkiezingsuitslag een dikke overwinning voor Obama was: een derde betwiste uitslag was beslist niet goed geweest voor het geloof in de democratie. De mate waarin de problemen met stemcomputers nu definitief het collectieve bewustzijn van de Amerikanen hebben bereikt blijkt onder meer uit de humoristische referenties in The Simpsons, The Onion en Comedy Central's Chocolate News. The Onion News Network had trouwens ook al eerder een aardig nieuwsitem.

Duitsland: de facade brokkelt

De CCC heeft tijdens verkiezingen met Nedaps op 28 september in de deelstaat Brandenburg weer teams met waarnemers op pad gestuurd en daar verslag van gedaan: alweer slecht bewaakte Nedaps en stembureauleden die de procedures niet snapten en slecht uitvoerden. En dan was er, onder enorme mediabelangstelling, op 28 oktober de lang verwachtte zitting van het Bundesverfassungsgericht over de grondwettelijke toelaatbaarheid van stemcomputers in de Bondsrepubliek. Voor de zitting was er onder gemeenten al een lichte paniek te bespeuren dat het hof de stemcomputers wel eens aan de kant zou kunnen gaan schuiven. Gezien de zeer kritische vragen die er tijdens de zitting gesteld werden is die angst er beslist niet minder op geworden. De uitspraak van het Bundesverfassungsgericht wordt nog deze winter verwacht.

Bundesverfassungsgericht.jpg
Bijna alle Duitse media hebben aandacht aan de zitting besteed. Een kleine selectie: een journaal-item, een verslag in heise, een opinie-artikel, een radio-commentaar en een analyse van Tagesschau. Ons filmpje over de Nedap die in 60 seconden van nieuwe ROMs wordt voorzien is naar verluidt door ongeveer 40 miljoen Duitse kijkers gezien.

In de deelstaat Hessen heeft men deze week de kennelijke conclusie getrokken dat het met de huidige stemcomputers niet meer goed komt. Op 18 januari 2009 vinden in Hessen nieuwe verkiezingen plaats omdat de coalitie-onderhandelingen zijn mislukt. Het Hessische ministerie voor binnenlandse zaken bevestigde op 11 november aan heise dat er voor deze verkiezing geen gebruiksvergunning voor de stemcomputers zal worden afgegeven. In Duitsland is in de meeste deelstaten per verkiezing een dergelijke eenmalige vergunning nodig die los staat van de goedkeuring per stemcomputer.

Oostenrijk: e-Voting van de baan

In Oostenrijk wilde de regering, zo las u in de vorige nieuwsbrief, wel heel erg graag e-Voting invoeren. Zo graag dat de hogescholen het voor hun studentenraads-verkiezingingen ondanks hevige protesten als proefkonijnen opgelegd kregen. Maar nu is er volgens de omroep ORF ruzie uitgebroken binnen de regerende coalitie: de ÖVP wil nog steeds wel, maar coalitiepartner SPÖ wil er niet eens over praten. Eerder bleek bij een opiniepeiling al dat een grote meerderheid van de Oostenrijkse bevolking e-Voting helemaal niet zit zitten. Ook het Duitse heise online schrijft over de laatste ontwikkelingen in een artikel met veel links.

Finland: stemmen kwijt

In Finland heeft de proef met het gebruik van stemcomputers bij gemeenteraadsverkiezingen in drie gemeenten ertoe geleidt dat de stem van 232 kiezers, dat komt overeen met 2% van het electoraat, verloren is gegaan. De stemcomputers registreerden de stemmen niet door een 'bedieningsfout' van de kiezers. Een fout die kennelijk niet voorzien was door de fabrikant van de gebruikersvriendelijke touchscreen stemcomputers. De Finse stemcomputers beschikken noch over paper trail noch over een andere voorziening die de uitslagen controleerbaar zou kunnen maken. Integendeel, de werking en betrouwbaarheid van de stemcomputers is voor de kiezers zelf op geen enkele wijze te verifiëren. Omdat het verloren gaan van de stemmen gevolgen kan hebben voor de uitslag en de verdwenen digitale stemmen op geen enkele wijze terug te vinden zijn heeft Electronic Frontier Finland (EFFI), die al jaren het voornemen om zulke stemcomputers te gebruiken bekritiseerd heeft, gevraagd om nieuwe verkiezingen in deze gemeenten te houden.

Zwitserland

In Zwitserland zou e-Voting in een behoefte kunnen voorzien, in St. Gallen werd er zelfs een petitie voor gehouden. Toen in de plaatsjes Maur en Fehraltorf een op de drie inwoners via e-Voting stemde werd dat door de kranten alom als 'een succes' bejubeld. Merkwaardig genoeg had niemand daar moeite met het gebrek transparantie. Wel bleek de per post verstuurde 'geheime code' een praktisch probleemje met zich mee te brengen. De kiezer moest het beschermende laagje waarmee de code onleesbaar was gemaakt met een muntje wegkrabben om zijn persoonlijke inlogcode te kunnen lezen. Maar zelfs dat ging niet altijd goed. Voor een geslaagd e-voting experiment heb je in Zwitserland dus weinig meer dan kraslottechniek en heel veel vertrouwen van de burger nodig. Intussen begint men ook in Zwitserland wel wat vraagtekens te zetten bij het idee dat internetstemmen tot hogere opkomst leidt. Vooral nu de aanvankelijk hogere opkomst niet van blijvende aard blijkt te zijn.

Wij