Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 54 - 4 juni 2009

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Stilte voor de storm

Deze nieuwsbrief geeft een overzicht van het nieuws tot aan de verkiezingen van vandaag. Zeer binnenkort verschijnt een volgende uitgave met uitsluitend nieuws over de verkiezing zelf. Naar we hopen kunnen we dan melden dat het met de incidenten allemaal wel meeviel en dat de hemel niet naar beneden is gekomen. Veel leesplezier en een prettige stembusgang toegewenst.

Voor anekdotes over de gang van zaken in het stembureau houden we ons overigens aanbevolen, een aantal daarvan kunnen we dan direct in de volgende nieuwsbrief verwerken.


Vorige nieuwsbrief

Er gingen een paar dingen niet helemaal goed met de vorige nieuwsbrief. Om te beginnen zaten er afbreekfouten in de e-mail versie. Verder ontbrak de "List-header" die veel mensen gebruiken om de nieuwsbrief geautomatiseerd in een apart mapje te stoppen en was het afzender adres anders. Als klap op de vuurpijl werd inkomende mail op ons info@ adres het uur na verzending teruggestuurd door een foute mail-configuratie. Met de web-versie, die trouwens prettiger leest dan de mail-versie, waren geen problemen. Maar al met al toch geen beste beurt, we doen ons best om dat in het vervolg beter te doen.

Clown.jpg
Daarnaast klaagde iemand meer inhoudelijk over een gebrek aan humor in de vorige nieuwsbrief. We doen ons best om soms vrij droog nieuws een beetje leuk te brengen, en dat lukt soms beter dan anders. De afwezigheid van Nedap en Groenendaal doen zich hier natuurlijk voelen, wat dat betreft zijn we misschien allemaal een beetje verwend geraakt. Gelukkig is Nedap nog niet helemaal van het toneel: in Duitsland en Ierland doen ze op dit moment die act met de plaat voor de kop. Overigens hebben we de omgekeerde klacht, dat we te vaak leuk proberen te zijn, ook wel eens gehoord. Het is potverdorie ook nooit goed.


Identificatieplicht

Wat we in de vorige nieuwsbrief al op grond van informele contacten wisten te melden is nu ook van officiële zijde bevestigd: de identificatieplicht bij het stemmen is inderdaad wettelijk geregeld.

Het Meldpunt Misbruik Identificatie, een initiatief van de stichting Vrijbit, windt zich op over de invoering van de identificatieplicht bij het stemmen in SWS-gemeenten. In een verklaring "stop ID-plicht stemgerechtigden" schrijft men:

Id-plicht-nee.jpg
In ruil voor het gemak van mensen die willen stemmen in een willekeurig stembureau, zonder daar vooraf toestemming voor te moeten regelen, moet iedereen een geldig identificatiebewijs laten zien. Het zogenaamde ‘gemak voor de burger' is niet de ware reden voor het nieuwe systeem maar eerder een afleidingsmanoeuvre. In werkelijkheid gaat het erom dat de overheid kost wat kost een uitgebreide identificatieplicht van de burger, in alle sectoren van het maatschappelijk leven, wil invoeren.
[...] Voorloper van het systeem waarbij uiteindelijk iedereen in ons land voordurend door camera's en uit/ afleesapparatuur in de gaten kan worden gehouden is de identificatieverplichting in combinatie met het biometrisch- gechipte paspoort.
Conclusie: Deze verkiezingen worden door het ministerie van Binnenlandse Zaken (BinZK) voor een heel ander doel gebruikt dan voor het kiezen van een Europees Parlement.

Je kunt inderdaad vraagtekens zetten bij de manier waarop de identificatieplicht bij verkiezingen is ingevoerd, via het 'experiment' van SWS. Stemmen in een Willekeurig Stembureau (SWS) brengt met zich mee dat de kiezers niet meer van de lijst met kiezers voor één bepaald stemdistrict worden gestreept. Als je verkiezingen maximaal transparant wilt houden is SWS bedenkelijk omdat een voldoende nare regering verkiezingswaarnemers zou kunnen foppen, bijvoorbeeld door extra kiezers van een bepaalde politieke kleur te sturen naar de stembureaus waar waarnemers zijn. Ook intimidatie van kiezers of het tussenvoegen van extra stemmen vallen in een systeem met SWS veel minder op.

Maar goed: SWS is er en dat kunnen we dus of afschaffen of er het beste van maken. Aangezien we net het grotere probleem van de stemcomputers hebben bevochten en er zeker nog geen rust is in verkiezingsland lijkt een actie voor afschaffing van SWS op dit moment geen grote kans van slagen te hebben. En dus moeten we er waarschijnlijk, in ieder geval nu, het beste van maken. En dan is aan een identificatieplicht eigenlijk niet te ontkomen.

Elke kiezer kan de gang van zaken in een stembureau eerst even gadeslaan voordat hij of zij besluit om daar te gaan stemmen. En dus is een stempas zonder ID-plicht feitelijk altijd een onderhandse volmacht, te gebruiken door iedereen die ongeveer even oud en van hetzelfde geslacht als de betreffende kiezer is. Aan volmachten stelt de wet, geheel terecht, allerlei beperkingen. Zo mag een kiezer bijvoorbeeld maar twee volmachtstemmen uitbrengen en is het ronselen van volmachtstemmen strafbaar. Wie diep in ons hart kijkt ziet dat we volmachten dan eigenlijk ook liever kwijt dat rijk zijn.

De door het "Meldpunt Misbruik Identificatie" voorgestelde middenweg is om kiezers alleen bij gebruik van een ander dan het toegewezen stembureau te verplichten identificatie te tonen. Dit is lastig aan de kiezer uit te leggen en qua mogelijke verwarring maar marginaal beter dat de situatie van voorheen waarbij de voorzitter mag, maar niet hoeft te vragen om identificatie. Die oude situatie is niet wenselijk omdat er bij gebruik van stempassen volstrekt niet aan te geven is wie je dan wel en wie je niet om een identificatiebewijs zou moeten vragen.

Als je aktievoert tegen de identificatieplicht als zodanig (wat volstrekt legitiem is) is elke uitbreiding daarvan natuurlijk ongewenst. Maar dan moet je dat gewoon zo zeggen. Want als er nou één plek is waar het op zich niet bedenkelijk is om te moeten bewijzen wie je bent dan is het wel in het stemlokaal.

Wel is door de tegenstanders terecht aangevoerd dat er veel mensen zijn die met een verlopen identificatiedocument rondlopen. Persbureau Novum beschrijft het verloop van een vragenuurtje in de Tweede Kamer:

D66-leider Alexander Pechtold, die de bewindsvrouw naar de Kamer riep, vindt dat zij te weinig heeft gedaan om mensen zonder geldig legitimatiebewijs te informeren over het experiment. Het gaat vooral om kwetsbare groepen zoals ouderen. "Zij gaan niet meer ieder jaar op vakantie, zij komen er pas in het stembureau achter dat hun paspoort is verlopen."
"Iedereen moet kunnen stemmen, ook als we experimenteren", zei Ronald van Raak (SP). Regeringspartij CDA vroeg de bewindsvrouw de stembureaus in de gemeenten waar de id-plicht geldt de opdracht te geven hier 'wijs' mee om te gaan.
Bijleveld is dat niet van plan. "De stembureaus moeten de regels uitvoeren." Zij wees erop dat mensen zonder geldig legitimatiebewijs via een volmacht toch nog hun stem kunnen uitbrengen. Gevolmachtigde stemmers hoeven namelijk geen legitimatiebewijs te tonen. Verder kunnen gedupeerde kiezers een klacht indienen.

Het idee om kiezers op te roepen in het stembureau een ander te machtigen is natuurlijk onzin. Wie haalt het in zijn hoofd om een regeling die bedoeld is voor mensen die "niet in staat zijn om in persoon aan de stemming deel te nemen" te misbruiken voor kiezers die met behulp van een, weliswaar verlopen, identiteitsbewijs aantonen wie ze zijn. Wat is dan nog de bedreiging? Bendes die per gewonnen stem één verlopen identiteitsbewijs namaken?

Tijdens eerdere problemen bij de invoering van de stemcomputers in Amsterdam is juist besloten dat machtigen in het stemlokaal ongewenst en mogelijk in strijd met de Kieswet is. De gemeentelijke ombudsman van Amsterdam schreef toen in een rapport:

De ombudsman acht het van belang er op te wijzen dat door de volmachtregeling aan te wenden voor een ander doel dan waarvoor hij was opgesteld art. J 28 van de Kieswet werd omzeild.

Kamerbehandeling wetsvoorstel SWS

De Tweede Kamer besloot om op 3 juni, de dag voor de verkiezingen een wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet te behandelen. Het betrof hier het wetsvoorstel dat het Stemmen in een willekeurig stembureau definitief opneemt in de Kieswet. Deze wijziging van de Kieswet is noodzakelijk wegens het verlopen van de experimentenwet op 1 januari 2010. Zonder wijziging zou SWS na 1 januari 2010 een stille dood sterven. Als het wetsvoorstel wordt aangenomen wordt er in de toekomst in alle gemeenten met behulp van SWS gestemd en verdwijnt de 'ouderwetse' oproepingskaart.

Het woordelijk verslag van de behandeling is helaas nog niet beschikbaar, maar uit de samenvatting op de site van de Tweede Kamer maken we op dat de meerderheid van de kamer voorstander is van het voorstel.

Wel drong de kamer aan op toekomstige uitbreiding van het systeem; bij landelijke verkiezingen zou het voor kiezers mogelijk moeten zijn om in elke gemeente deel te nemen aan de verkiezingen. De staatssecretaris zag daarbij vooral praktische bezwaren in verband met het stemmen met papier en potlood.

Was het voorheen nog zo dat je bij het kwijtraken van je oproepingskaart gewoon kon deelnemen aan de verkiezing, met een stempas is dit in verband met fraudemogelijkheden niet meer mogelijk. Voor kiezers die er kort voor de verkiezingen achter komen dat zij niet meer weten waar zij de stempas hebben opgeborgen kan dit betekenen dat zij niet aan de stemming kunnen deelnemen. Bij het verlies van een stempas moet een kiezer uiterlijk twee dagen voor de stemming een nieuwe pas aanvragen. De staatssecretaris meent dat het niet mogelijk is om deze termijn te verkorten naar 1 dag in verband met het werk dat het uitgeven van vervangende stempassen met zich meebrengt voor de gemeenten. In dit opzicht is het wel ironisch te noemen dat het juist de vertegenwoordiger van die gemeenten, de VNG, is die voortdurend pleit voor een termijn van één dag met het oog op het toelaten van zoveel mogelijk kiezers tot de stemming.

Over de identificatieplicht, waarover al eerder in deze nieuwsbrief werd geschreven meende de Kamer dat deze 'bureaucratisch klinkt, maar wel nodig is.' Sommige partijen meenden dat de overheid dan wel verplicht zou moeten zijn om iedereen een ID-kaart te geven. De staatssecretaris kon zich hierin niet vinden: het hebben van een ID-kaart is volgens haar de verantwoordelijkheid van de individuele kiezer.

Het tijdstip van de behandeling van het wetsvoorstel is typisch, het wetsvoorstel is ingediend op 30 mei 2006. De behandeling heeft vervolgens ruim twee-en-een-half jaar stilgelegen aan de kant van het ministerie. Op 2 april 2009 werd pas een reactie uitgebracht op vragen van de Kamer. Vervolgens blijkt uit het verslag van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van 16 april dat het ministerie de kamer verzoekt om het voorstel nog voor de zomer te behandelen. Het is daarna een aantal keren doorgeschoven naar een volgende week. Het siert de Kamer niet om dan nu, één dag voor verkiezingen waarbij voor het eerst gewerkt wordt met de identificatieplicht, het voorstel alsnog snel te behandelen. Op deze wijze zou de indruk gewekt kunnen worden dat de staatssecretaris en de kamer liever niet de ervaringen van de EP-verkiezing af willen wachten voor een definitief besluit over SWS wordt genomen. Gelukkig is de stemming pas 9 juni. Mocht de EP-verkiezing daartoe aanleiding geven, dan zou de kamer volgende week alsnog kunnen besluiten tot heropening van het debat over SWS.

Tijdens het debat gebeurde er trouwens nog iets merkwaardigs: De PVV diende een amendement in dat beoogt te regelen dat kleine partijen meer dan 30 kandidaten op de kandidatenlijst kunnen zetten. Hero Brinkman (PVV) stelt dat deze wijziging noodzakelijk is omdat volgens hem de wetgever geen rekening heeft gehouden met partijen die binnen een zittingstermijn enorm groeien in aanhang. De andere partijen steunden dit amendement. Het opmerkelijke is dat de Kieswet reeds voorziet in een mogelijkheid voor partijen om meer dan 30 kandidaten te stellen.

Partijen kunnen namelijk in elk van de 19 kieskringen een andere lijst indienen. Het enige nadeel dat hier aan kleeft is dat het niet mogelijk is om centraal (dat wil zeggen bij een hoofdstembureau) de lijst in te dienen. Een mix van dezelfde en verschillende lijsten is ook mogelijk. Onder meer de SP heeft langs deze weg meer dan 30 kandidaten gesteld. De PVV zou dus in alle 19 kieskringen kunnen deelnemen met een andere lijst en zo 19 x 30 = 570 kandidaten kunnen stellen. Bij 150 zetels zou je hopen dat dit aantal ook voor de PVV voorlopig genoeg is.

Een wijziging zoals voorgesteld door de PVV zou trouwens wel betekenen dat het stembiljet, toch al niet gering in omvang, waarschijnlijk nog eens behoorlijk zou groeien. Het is maar de vraag of kiezers een dergelijk stembiljet nog kunnen hanteren en of dit niet te veel problemen met zich meebrengt bij het tellen. Daarnaast is het waarborgen van het stemgeheim bij een dergelijk enorm stembiljet een lastige zaak, je kunt op grote afstand zien waar op het stembiljet de kiezer aan het werk is. Als dit amendement wordt aangenomen dan voorspellen we nu al dat er mensen gaan roepen dat terugkeer naar stemcomputers vanwege de omvang van het stembiljet noodzakelijk is. Het aannemen van dit onnodige amendement kost ons dus mogelijk ongeveer 100 miljoen euro en de transparantie in het verkiezingsproces.

Verkiezingen op ZONDAG!

De ironie wil dat iedereen die in Nederland met verkiezingen te maken heeft het enig juiste antwoord op alle problemen rond volmachten, SWS, stembureauleden die niet op tijd thuis zijn en een reeks aan andere problemen rond verkiezingen al jarenlang kent: verkiezingen moet je niet op een werkdag maar op zondagmiddag doen. Dit voldoet in andere landen prima en voorkomt dat de wetgever met volmachtregeling, uitbreiding openstelling en SWS eigenlijk van noodverband naar noodverband moet grijpen. Maar in het toch grotendeels ontkerkelijkte Nederland lijkt niemand de discussie met de religieuze minderheid op dit punt aan te durven.

EP-verkiezing

Na al het gedoe rondom stemcomputers van de afgelopen twee jaar is het dan nu zo ver: voor het eerst sinds 1966 wordt er in Nederland in alle gemeenten door alle kiezers weer gestemd met het stembiljet. Volgens sommigen een stap terug richting de oertijd, maar wel een stap die in meerdere landen gezet is. Als er niet overal burgers waren opgestaan die simpele vragen over transparantie en controleerbaarheid hadden gesteld dan was er nu door vele tientallen miljoenen Europese burgers op stemcomputers of via het internet gestemd.

Na jaren werk door aktiegroepen in diverse landen kunnen we er nu zeker van zijn dat de overgrote meerderheid van de Europese stemmen door mensenhanden geteld worden, en niet door geheime software gemaakt door bedrijven die het belang van transparantie in het verkiezingsproces niet inzien en soms zelfs actief frustreren.

Instructiefilm

Instructie-still.png

Binnenlandse Zaken liet een handige instructie-animatie voor stembureauleden maken. In ongeveer 5 minuten weet je hoe de stemmen worden geteld. Zoals je in de animatie kunt zien is dat best secuur werk, maar nu ook weer geen quantum-mechanica. En hoe krijgen ze het voor elkaar om met moderne animatietechnieken toch een jaren vijftig sfeertje te scheppen?

OVSE

De OVSE observeert de Europese verkiezingen. Er is echter geen sprake van een 'echte' waarneming; er wordt niet op de verkiezingsdag zelf gekeken naar de gang van zaken in het stembureau. Wat de experts van de OVSE wel doen is in een aantal landen voorafgaand aan de verkiezingen bekijken of de wetgeving en de organisatie van de verkiezingen in orde zijn. Tevens wordt er gekeken naar het gedrag en de gang van zaken rondom de verkiezingscampagnes. Nederland wordt niet aangedaan. Het rapport van de waarneming zal enkele weken na de verkiezingen openbaar worden gemaakt.

Incidenten

Fraude bij een verkiezing met stembiljetten is lastig, onder andere omdat je voor de meeste fraudes een nieuw stembiljet te voorschijn moet toveren en een ander stembiljet weg moet moffelen. En die stembiljetten zijn keurig geteld en in het Proces Verbaal dat aan het eind van de dag wordt opgemaakt staat ook het aantal overgebleven ongebruikte stembiljetten. Grote fraudes zoals die met de Nedap stemcomputer in Landerd zijn hierdoor praktisch uitgesloten.

De gemeente Dronten in de provincie Flevoland heeft dat probleem voor de aspirant verkiezingsfraudeurs elegant opgelost. Ze stuurden de kiezers alvast stembiljetten per post. Oeps, foutje. Op advies van de Kiesraad moesten er in allerijl voor de hele kieskring Flevoland nieuwe stembiljetten gedrukt worden, dit keer met een gekleurd randje.

Ook de gemeente Sevenum kende het verschil niet tussen kandidatenlijsten en stembiljetten. Hier werden vorige week 157 stembiljetten huis aan huis bezorgd voordat iemand er erg in had. Omdat de fout pas gisteren werd opgemerkt is na spoedoverleg met de Kiesraad besloten in de gemeente zelf gestempelde stembiljetten te gebruiken. De abusievelijk bezorgde stembiljetten zouden echter wel in andere gemeenten ingeleverd kunnen worden zonder dat dit bij de telling opvalt. Volgens de Kiesraad gaat het echter om een dergelijk klein aantal biljetten dat het geen invloed kan hebben op de totale uitslag van de Europese verkiezingen. De gemeente gaat nog wel proberen de stembiljetten terug te halen op de adressen waar deze zijn bezorgd.

In de gemeente Enkhuizen zijn ze ook creatief bezig geweest, daar hebben 200 kiezers geen oproepkaart gekregen voor de verkiezing. Ook hier was de TNT een van de betrokken partijen. Volgens de gemeente is het niet mogelijk om deze kiezers alsnog van een oproepkaart te voorzien; gedupeerde kiezers kunnen wel stemmen maar moeten zich hierbij legitimeren. Andere kiezers in Enkhuizen hoeven dit niet omdat deze gemeente nog niet deelneemt aan SWS. Het afgeven van een volmacht is wel problematisch, zo geeft de gemeente toe.

Ook in de gemeente Twenterand hebben tientallen inwoners hun stempas niet ontvangen. Door een fout in de postsortering bleef de bezorging van veel stempassen uit. De gemeente Breezand had eveneens last van problemen bij de bezorging van de stempassen.

Bij de gemeenten Maasdonk en Bernheze bedacht men het plan om kiezers naar de verkeerde stemlocaties te sturen. Ze stuurden naar de huishoudens in Geffen, Nuland en Vinkel de biljetten van Heesch en Nistelrode en omgekeerd. Op de achterkant van de kandidatenlijsten staat informatie over stembureaus. Die informatie is per gemeente verschillend. De gemeenten hebben zaterdag in een advertentie in Brabants Dagblad uitgelegd wat de kiezers te doen staat.

Kiezers in buitenland

Volgens berichten in onder meer De Telegraaf gaat nog niet helemaal goed bij de organisatie van de verkiezingen voor kiezers in het buitenland. Een groot aantal kiezers heeft nog geen stembiljet ontvangen en dreigt daardoor niet te kunnen deelnemen aan de verkiezingen. Omdat zoals bekend een disproportioneel groot aantal kiezers in het buitenland aanhanger is van de VVD dreigt deze hierdoor (nog meer) stemmen te verliezen. Deze partij heeft dan ook opheldering geëist bij de Staatssecretaris. Het is niet geheel duidelijk of het ligt aan fouten bij de gemeente Den Haag of aan het niet juist invullen van de formulieren door de kiezers zelf. Ongetwijfeld krijgt dit nog wel een staartje.

Ook voor kiezers die hun stembiljet wel ontvangen hebben blijkt het nog niet zo makkelijk om op de juiste wijze hun stem uit te brengen. Het stemmen per brief voor de Europese Parlementsverkiezingen gebeurt via een procedure met twee enveloppen. In de buitenste envelop stopt de kiezer een formulier met naam en handtekening, in de binnenste envelop het stembiljet. De enveloppen worden op het stembureau gescheiden. Dit om het stemgeheim te waarborgen en toch te kunnen verifiëren dat een kiezer stemgerechtigd is en slechts eenmaal stemt. Op zich een eenvoudige procedure die een minimale bescherming aan het stemgeheim geeft. Het niet gebruiken van een dergelijke procedure bracht, in combinatie met het afdrukken van een unieke code op elk stembiljet, het stemgeheim bij de recente waterschapsverkiezingen onnodig in gevaar.

Als de drukker echter, zoals nu gebeurd is, besluit om de enveloppen waar de stembiljetten in zouden moeten al dicht te plakken voor verzending, wordt het de kiezer wel erg lastig gemaakt om de juiste procedure te volgen. Het lijkt erop dat de kiezers hierdoor gedwongen worden om hun stembiljet onbeschermd in dezelfde envelop terug te sturen waar ook hun persoonsgegevens in zitten. Het feit dat dit in de hele discussie over deze verkiezingen een voetnoot is gebleven toont aan dat het stemgeheim door velen niet meer als een groot goed wordt gezien.

Ook op verkiezingsdag zelf dreigt het fout te gaan. Nederlanders met een tweede paspoort uit een andere EU-lidstaat blijken namelijk ook twee keer te kunnen stemmen. Controle hierop is onmogelijk doordat de lidstaten afzonderlijke kiesregisters bijhouden. In totaal kunnen 145.000 Nederlandse kiezers een dubbele stem uitbrengen.

De Kiesraad kon vrijdagmiddag niet zeggen of de tot nu toe geconstateerde onregelmatigheden kunnen leiden tot een ongeldige verkiezingsuitslag.

Kiezers uit Aruba en Antillen

Naar aanleiding van een door de Nederlandse staat verloren rechtszaak hebben Antillianen en Arubanen nu ook kiesrecht Pdf icon.png gekregen voor het Europees Parlement. In 2004 zijn twee Statenleden van de AVP op Aruba, de heren Eman en Sevinger, in beroep gegaan bij de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State tegen de weigering van de gemeente Den Haag hen te registeren als kiezers voor de verkiezingen van het Europees Parlement en de Raad van State heeft het beroep gegrond verklaard.

De Nederlandse Kieswet was in strijd met het gelijkheidsbeginsel, zoals dat is vastgelegd binnen de Europese Unie. Nederlandse kiezers die in het buitenland woonachtig zijn hebben namelijk reeds kiesrecht voor het Europees Parlement. De voor de verkiezingen gekozen criteria brachten met zich mee dat onderdanen, die zich in vergelijkbare situaties bevinden, zonder objectieve rechtvaardiging ongelijk werden behandeld.

Antillianen en Arubanen stemmen nu op dezelfde wijze als de kiezers in het buitenland. Dit wil zeggen dat ze per brief kunnen meestemmen, per volmacht of in persoon in Nederland. Dit vergt het nodige eigen initiatief van de Antillianen en Arubanen en de vraag is of zij het Europees Parlement interessant genoeg vinden om die moeite te doen. In theorie is het wel mogelijk dat de overzeese eilanden van het Koninkrijk hun eigen kandidaat in het Parlement kiezen, maar dan moet wel ongeveer 85 procent van de circa 210.000 kiesgerechtigden zich registreren en op een en dezelfde persoon stemmen. Hoewel dit aantal waarschijnlijk niet gehaald is, lijkt vooral op Aruba de animo om deel te nemen groot.

OSV: nieuwe software

De lezers van deze nieuwsbrief weten al dat de Kiesraad nieuwe software heeft laten maken om de verkiezingsuitslagen te verwerken. Nadat wij bezwaar hadden gemaakt tegen de stemcomputers is ook de ISS-software van de firma Groenendaal onder vuur komen te liggen. Het betrof hier een in Delphi geschreven pakket dat nogal, ehm, organisch gegroeid was en waarvan we van Groenendaal de broncode niet mochten zien. Sterker nog, toen wij alleen het programma zelf, dus zonder broncode, online hadden staan heeft Groenendaal daar al een rechtszaak over gevoerd en gewonnen. Dat bleek toen overigens precies de aandacht op te leveren die nodig was om de Tweede Kamer ertoe te bewegen om Open Source voor verkiezingssoftware te eisen. Groenendaal was in de Kamer al omstreden nadat uit een eerder Wob-verzoek bleek dat hij grote druk op de minister had uitgeoefend om, snelsnelsnel, nog even zijn bedrijf te kopen.

Na wat ministerieel getreuzel kwam er dan toch een serie eisen waaraan de software moest voldoen en werd er, onder auspiciën van de Kiesraad een Europese aanbestedingsprocedure opgetuigd. Het project werd uiteindelijk vergund aan het Duitse bedrijf IVÜ en de eerste versie, nu nog even alleen geschikt voor EP verkiezingen, is nu klaar. De broncode verschijnt naar verwachting vrijdag op de site van de Kiesraad, de binaries (het programma zelf) komen volgens de Kiesraad niet online. Wij hebben bij navraag bij de Kiesraad op 17 mei een voorlopige versie ontvangen en daar een eerste blik op kunnen werpen.

OSV is een groot stuk software, een volledig onderzoek ervan is voor deze verkiezing niet mogelijk geweest. Dat erkent de Kiesraad ook, maar de tijd waarbinnen de software gebouwd moest worden was nu eenmaal krap. Wat we wel kunnen zeggen is dat het om een professioneel aangepakt project gaat. De software maakt een degelijke indruk en is goed gedocumenteerd. Geen brok ellende a la RIES dus. Dit was ook de Pdf icon.png mening van de Software Improvement Group die in opdracht van de Kiesraad naar de software hebben gekeken.

Naar wij hopen zullen volgende versies van de OSV-software in een eerder stadium online zijn. Wat ons betreft mogen de nieuwste wijzigingen doorlopend in te zien zijn, dat kan met een source management systeem natuurlijk prima. En ook de gecompileerde versies moeten natuurlijk eigenlijk online. Maar vooralsnog zijn we vooral blij dat de broncode van software die het hart van het verkiezingsproces vormt openbaar is en dat die software degelijk in elkaar zit.

RTL-item

RTL Nieuws kwam langs en maakte een nieuws-item over de aanstaande verkiezingen. Toen het afgelopen maandag op TV was bleek het in z'n geheel te gaan over de hoge kosten voor de gemeenten, en hoezeer het allemaal de schuld van één man (Rop Gonggrijp) was. Wij werden dan ook "ik vertrouw stemcomputers niet" genoemd. De gekozen soundbite van Rop was nog niets eens zo slecht, maar toch was het een beetje een zeurderig item. Jammer, maar na de verkiezingen komen er vast nog wel een paar meer items in het teken van 'terugtrekkend inzicht' te staan. Een dergelijke backlash was natuurlijk ook te verwachten, en daar zullen we simpelweg doorheen moeten. Het zal de komende week nog wel gekker worden, vermoeden we.

Zo maar wat indrukken vanuit het veld

Een deel van de oude garde stembureauleden en ambtenaren die de verkiezingen organiseren heeft, voor zover wij daar hoogte van kunnen krijgen, wel een aparte houding ten aanzien van verkiezingen. Ambtenaren zijn negatief over het rode potlood en zetten daarmee de sfeer op informatieavonden. Ze geven het gevoel dat ze de verkiezingen eerder zien als bingo-avond, iets van zichzelf, dan als de basis van onze democratie. Het uitvoeren van een zo makkelijk mogelijk spel is belangrijker dan regels. Transparantie is gezeur en verkiezingen moeten vooral makkelijk te organiseren zijn.

Dat zijn tenminste de geluiden die wij horen als we het gesprek aangaan. Er is veel onbegrip en men eist al snel dat wij dan ook maar met een nieuwe stemcomputer op de proppen komen "als we dan toch zo technisch zijn". De emoties kunnen hierbij hoog oplopen, waarbij er al snel schande van onze acties gesproken wordt. Hoe kunnen we dit allemaal doen "terwijl er zo veel grotere problemen in Nederland zijn", en "we zijn toch geen bananenrepubliek".

Het ministerie heeft hier toch wat laten liggen. Het kabinet heeft, naar aanleiding van het werk van de commissie Korthals Altes, hele duidelijke dingen gezegd. De ambtenaren en stembureauleden hadden een veel duidelijker verhaal moeten krijgen waarom het rode potlood weer terug is, met name omdat er gewone mensen op de stembureaus zitten die ook graag aan het eind van de dag naar huis gaan. Geïrriteerde mensen tellen langzamer, maken fouten, en vervolgens moeten ze nog een keer tellen. Dat was met meer uitleg niet nodig geweest.

Daar moet wel bij gezegd worden dat er gelukkig ook veel stembureauleden en ambtenaren zijn die het allemaal wel begrijpen. Die vinden het hooguit jammer dat ze wat later thuis zijn. We roepen de lezers van deze nieuwsbrief op om stembureauleden morgen uitdrukkelijk te bedanken voor de extra inspanning ten behoeve van de noodzakelijke transparantie. Er is een kleine vergoeding voor stembureauleden en super-inspannend is het (zeker tijdens een EP-verkiezing) allemaal niet, maar tot 17 uur achter elkaar werken is best een hele lange zit.


Hans Bremer nu bij TON

Hans Bremer kent u misschien nog wel uit de vorige nieuwsbrief. Hij is de man die samen met zijn vastgoed-maatje Wiljo van Bennekum en aanhang nu vier van de dertig zetels in het bestuur van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht bezet. Het Parool schreef onder meer:

Lijsttrekker Hans Bremer van Eigen Woning en Water, na de vorige waterschapsverkiezingen nog betrapt op fraude met de benodigde handtekeningen, blijkt ook de oprichter en initiatiefnemer van de partij die schuilgaat achter de Socialistische Waterschapsvereniging. Deze lijst, die zegt op te komen voor de huurders, is dus nauw gelieerd aan Bremer, die zich daarentegen sterk maakt voor huiseigenaren.

Die Hans Bremer, eerder voor verkiezingsfraude bij een ander waterschap (Rijnland) veroordeeld, is nu aan de slag gegaan bij Trots Op Nederland van Rita Verdonk. Geenstijl bericht:

TON van Rita Verdonk gaat alsnog naar de dertig zetels! Rita Verdonk heeft na het debacle met Kay van der Linde een nieuwe topper ingehuurd met bewezen succes. Het gaat om Hans Bremer. Hansje Bremer is in 2005 namelijk veroordeeld tot 240 uur schoffelen en 3 maanden voorwaardelijk wegens kiesfraude bij de waterschapsverkiezing van 2004. En fraude is immers nog de énige manier waarop Rita stemmen gaat winnen.


Tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen?

In het Pdf icon.png verslag van een AO lezen we een interactie tussen Kamerlid van Raak (SP) en staatssecretaris Bijleveld. Van Raak geeft aan dat het goed zou zijn als er tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen komen als een college van B&W valt. Nu is het zo dat een gemeente door een moeilijke verkiezingsuitslag feitelijk tot de volgende verkiezingen gegijzeld kan zijn. Meerdere partijen gaven aan wel iets in het idee te zien. Bijleveld gaf aan de mogelijkheden versneld te bekijken, maar aangezien de Grondwet dan gewijzigd moet worden zal e.e.a. hoe dan ook nog wel even gaan duren.


Nedap: nieuwe verkiezingsconcepten ?

Blijkens de eigen website presenteert Nedap in Nederland een "nieuw verkiezingsconcept":

De groep Election Management Systems (Verkiezingssystemen) is in diverse landen actief. In Frankrijk waar Nedap stemmachines worden ingezet tijdens de Europese verkiezingen in juni a.s.; in België, Duitsland en Nederland waar nieuwe verkiezingsconcepten worden gepresenteerd. Gedurende het 1e halfjaar realiseert de groep nauwelijks omzet.

Nou ja, ze doen maar. Het huidige Pdf icon.png kabinetsstandpunt is gelukkig heel duidelijk over fabrikanten die hele nieuwe verkiezingsconcepten bedenken:

Het organiseren van de verkiezingen en het uitvoeren daarvan is een overheidstaak. Voor de markt is daarin alleen een ondergeschikte plaats, namelijk als leverancier van de middelen die de overheid wil gebruiken bij verkiezingen.


Sdu: NewVotes in de shredder

Newvote.gif
Als het aan Sdu Uitgevers ligt kan de vraag of de Sdu NewVote stemcomputer nou wel of niet veilig was helemaal nooit meer met zekerheid beantwoord worden. De firma Sdu Uitgevers vernietigt nu, terwijl u dit leest, stiekem het hele bestand aan NewVotes bij de firma IT Recycling te Uden. Die firma is speciaal uitgezocht omdat ze als één van de weinigen data heel erg ISO-9001 gegarandeerd kunnen laten verdwijnen, desgewenst compleet met filmpjes van hoe zaken de shredder in gaan en zo. De data zit in dit geval op twee Compact Flash cards en op chips op het moederbord. 1100 van de 1500 NewVotes die nu vernietigd worden zijn al eens gebruikt, vooral tijdens die ene fatale verkiezing in 2006 waarop een aantal Amsterdammers zich realiseerde dat het met verkiezingen op computers volslagen uit de hand gelopen was.

Tegen IT Recycling is gelogen dat deze hele strak geregelde vernietiging nodig is omdat het stemgeheim anders in het geding is. Maar dat is aperte onzin, want één van de weinige dingen die de oude regeling over stemcomputers nog wel regelde was dat de volgorde van de stemmen nooit te herleiden mag zijn. En dus kun je uit een gebruikte stemcomputer niet meer afleiden dan de totalen van de uitgebrachte stemmen, en dat is openbaar. De helemaal perfect zekere vernietiging kan eigenlijk maar één doel dienen, en dat is dat wij zo'n ding nooit in handen krijgen. Want dan zouden we allemaal nog even kunnen lachen en daarna huilen om het ooit in België door Alcatel snel in elkaar geknutselde programma RS-Vote in een verder onbeveiligde Windows-machine met een GPRS-modem.

Gelukkig is geen enkele procedure helemaal waterdicht. Maar alle resterende vragen over de veiligheid van deze stemcomputer zijn eigenlijk ook wel beantwoord als de fabrikant alle stemcomputers als dieven in de nacht helemaal gegarandeerd veilig laat vernietigen. Toch?


Ierland: Nedaps in de shredder

Ireland-containers.png
Ook in Ierland worden "Made in Holland" stemcomputers vernietigd, dit keer 7500 stuks van het merk Nedap. In Ierland besloot men in 2004 na nader onderzoek de voor 50 miljoen Euro aangekochte Nedap stemcomputers niet te gebruiken. De stemcomputers werden opgeslagen en zijn tot de dag van vandaag niet meer gebruikt. Eerst werden de computers door het hele land opgeslagen, soms tegen astronomische vergoedingen. Daarna besloot de regering de opslag centraal te regelen in Pdf icon.png containers op de legerbasis Gormanstown, met een contract voor 30 jaar.

In een redactioneel commentaar vroeg de de Irish Times zich al op 17 maart af wanneer deze Nedaps nu eindelijk eens weggegooid gingen worden:

The government finds itself in a deep hole because of the purchase and storage of thousands of electronic voting machines. It should stop digging. What had seemed like a good idea, way back in 1999, has turned out to be an unmitigated disaster. The initial waste of public money on the purchase of this dangerously insecure system has been compounded by the establishment of long-term leases of up to 30 years for the storage of machines in controlled environments.

In een radio-uitzending op 25 maart werd Colm McCartaigh van Irish Citizens for Trustworthy E-voting geïnterviewd, evenals enkele politici en journalisten. Op 23 april 2009 kwam dan eindelijk het verlossende antwoord van het verantwoordelijke ministerie:

The Minister for the Environment, Heritage and Local Government, Mr. John Gormley T.D., today announced that the Government has decided not to proceed with the implementation of electronic voting in Ireland. A process will now be put in place, including discussions with the supplier, to address the disposal of the electronic voting and counting equipment and termination of storage arrangements.
"It is clear from consideration of the Report of the Commission on Electronic Voting that significant additional costs would arise to advance electronic voting in Ireland. This decision has been taken to avoid such costs, especially at a time of more challenging economic conditions. The financial and other resources that would be involved in modifying the machines in advance of implementation could not be justified in present circumstances", Minister Gormley said.

Nedap: "Huh? Watte?"

Nedap demonstreert in een artikel bij monde van Matthijs Schippers dat men ook na rijp beraad nog steeds een onveranderd dikke plaat voor de kop heeft. Na alles wat er in Nederland en Duitsland gebeurd is presteert men het in Groenlo om van verbazing van de stoel te vallen en op hoge toon uitleg van de Ierse regering te verlangen.

“Wij vielen van onze stoel van verbazing toen we dat nieuws hoorden”, zegt marktgroepleider verkiezingssystemen Matthijs Schippers van Nedap. “Met name over de onderbouwing voor dat besluit.” [...]
Hij vertelt dat de Nederlandse leverancier een brief heeft gestuurd aan de Ierse overheid met het verzoek toelichting te geven. Op zich is er geen lopend contract tussen Ierland en Nedap; alle benodigde stemmachines zijn lang geleden al geleverd. Die staan in opslag. “Het was bekend dat de stemcomputers in Ierland al een tijdje opgeslagen waren.” De verantwoordelijke Ierse minister stelt dat dit ook veel geld kost.

We gokken dat deze brief in Ierland niet heel veel indruk gaat maken. We Pdf icon.png schreven al in december 2007 over Nedap's almaar voortdurende verbazing, toen in het kader van een door Nedap aangespannen bestuursrechtszaak.

Nedap is onverbeterlijk en zal misschien wel tot ver na de opheffing van de marktgroep verkiezingssystemen blijven mopperen dat er helemaal niks aan de hand was. Dat is niet erg: het geeft kleur aan het debat en maakt deze nieuwsbrief minder droog.


Duitsland: gewoon een printertje...

De Duitse Nedap-dealer HSG-Wahlsysteme heeft eenzelfde plaat voor het hoofd als de mensen in Groenlo. Het oordeel waarmee alle stemcomputers van de firma in één klap illegaal werden wordt begroet als een stap in de juiste richting. Het hof heeft stemcomputers niet helemaal onmogelijk gemaakt en dus Pdf icon.png schrijft men:

Mit dem Urteil ist nach allgemeiner Kenntnis die Bundesrepublik Deutschland das einzige Land in Europa – und sogar weltweit – mit einer höchst richterlichen Entscheidung zum Einsatz von Wahlgeräten. Das Bundesministerium des Innern ist nun gefordert, schnellstmöglich die Wahlgeräteverordnung dem Urteil der Verfassungsrichter anzupassen.

Zo'n zelfde reaktie konden we rond de beslissing van de staatssecretaris in Nederland ook al uit de mond van Nedap optekenen: "Kop op! Het is eigenlijk juist heel positief wat er nu gebeurt."

In Duitsland begint het stof van de uitspraak van het grondwettelijk hof een beetje neer te dwarrelen. De meeste politici doen alsof er niets gebeurd is en willen snel nieuwe stemcomputers die wel aan de grondwettelijke eisen voldoen. Ook het Duitse federale ministerie van Binnenlandse Zaken wil nieuwe stemcomputers. Probleem is dat de uitspraak stelt dat de kiezers zonder bijzondere vakkennis het recht hebben gekregen om te zien waar de verkiezingsuitslag vandaan komt. En dat kan natuurlijk eigenlijk alleen maar als stemmen op aanvraag ook met de hand worden geteld. En bij voldoende tellingen met de hand loont de hele stemcomputer-exercitie niet meer.

Nedap geeft ondertussen aan dat het allemaal heel simpel is: gewoon een printertje aan de bestaande Nedaps koppelen. Dat scheelt toch maar weer mooi een paar dubbeltjes omdat de Nedaps al gekocht zijn. HSG Wahlsysteme (de Duitse Nedap-dealer) en Nedap zelf zijn zoals altijd ten allen tijde bereid te helpen om snel nieuwe regelgeving te helpen maken. We gokken dat het ministerie, ondanks de stoere taal, het thema toch wel als ietwat riskant inschat.


Oostenrijk: internetstemmen problematisch

In Oostenrijk wordt ingezet op internetstemmen voor landelijke verkiezingen. De verkiezingen voor de landelijke universiteitsraad (de ÖH verkiezingen) werden, geheel tegen de zin van de betroffen studenten, uitgekozen als proefkonijn. We schreven daar al in vorige nieuwsbrieven over. We beschrijven in sneltreinvaart een aantal aspecten van de verkiezing die heeft plaatsgevonden. Het Duitstalige blad c't onthulde dat de stemming niet helemaal zeker geheim is. De stemmen zijn weliswaar versleuteld, maar als 3 van de 4 stemcommissieleden dat willen kan de identiteit van de kiezer aan de stem gekoppeld worden.

Ook staat in hetzelfde c't artikel te lezen dat rond de 30 leden van universiteits-stemcommissies inzicht mochten hebben in de broncode van de firma Scytl. De leden die op 8 mei 2009 van dat recht gebruik kwamen maken kwamen van een koude kermis thuis. Ze kregen geen kopie om naar te kijken maar mochten op drie PCs meekijken met medewerkers van Scytl die broncode lieten zien waar het commentaar grotendeels uit gehaald was. In plaats van de software die daadwerkelijk gebruikt zou gaan worden werd een versie getoond die 'zeer vergelijkbaar' zou zijn. Een politiek afgedwongen inzage die op deze manier wordt gefrustreerd is niets anders dan ondemocratische pesterij. Laten we dit allemaal goed onthouden, mocht de firma Scytl zich in de toekomst ooit nog eens in Nederland komen melden.

Nach allgemeinen Vorträgen wurden maximal neun Personen gleichzeitig zur Einsichtnahme in einen separaten Raum eingelassen. Darin befanden sich drei Laptops. Auf einem wurde der (ansonsten nicht öffentliche) Prüfbericht der A-SIT präsentiert. Die beiden anderen Laptops waren mit je einem Mitarbeiter des Softwarelieferanten Scytl besetzt und durften von den Wahlkommissären nicht angerührt werden. Fragen durften nur auf Englisch gestellt werden. Auf dem einen Laptop wurde der Source Code der Serversoftware, auf dem anderen jener des Clients in einer Entwicklungsumgebung angezeigt.
Die Suche nach Stichwörtern wurde nicht gestattet. Auf Wunsch öffneten die Scytl-Mitarbeiter bestimmte Dateien und scrollten darin auf oder ab. Dafür standen insgesamt etwa acht Stunden zur Verfügung. Doch nicht von jeder erfragten Funktion wussten die Scytl-Mitarbeiter, wo diese im Code zu finden war. Die Verwendung mitgebrachter Laptops, Kameras oder Mobiltelefone war verboten, auch abschreiben wurde von Security-Männern unterbunden. Stichwörter durften unter Beobachtung notiert werden. Konfigurationsdateien fehlten beziehungsweise waren durch Dummies ersetzt. Wie die Scytl-Mitarbeiter ausführten, sei ihr Unternehmen weder für die Konfiguration noch für die Kompilierung zuständig. Wer den Code tatsächlich kompiliert hat, blieb undeutlich.

Vervolgens kwam de verkiezing zelf. De uitkomst was om te beginnen, net als bij onze weaterschapsverkiezingen, veel te laat bekend. Toen deze er eenmaal was bleek de totale opkomst 25%, een historisch dieptepunt. Het opkomstverhogende effect van internetstemmen was, net als bij de waterschapsverkiezingen van 2004, weer eens geheel niet zichtbaar. Slechts 2161 kiezers (ofwel 0,9 procent van de stemgerechtigden) bracht zijn/haar stem via het internet uit. Op zeven van de 21 universiteiten werd geen enkele stem via het internet uitgebracht. Na antwoord op vragen van parlementslid Kurt Grünewald kon worden vastgesteld dat deze internetverkiezing minstens 260 Euro per uitgebrachte stem heeft gekost.

Het "Bulletin Board" waarop de controlegetallen moeten verschijnen die de kiezers in staat stellen om te controleren of hun stem correct is meegeteld was na de verkiezing niet online en het formulier voor de controle werkte niet. Kennelijk hoopt men dat kiezers de controle dan maar laten zitten.

Volgens minister Johannes Hahn (ÖVP) is de verkiezing uitstekend verlopen, een aantal studentenorganisaties heeft echter al een procedure bij het grondwettelijk hof aangekondigd. In Juni volgt een evaluatie van het E-voting project.

Voor de firma Scytl is dit debacle extra pijnlijk. In een vorige nieuwsbrief schreven we al over het vorige grote project, de gemeenteraadsverkiezingen in Finland. Daar raakte twee procent van de stemmen zoek en moest de verkiezingen in de drie betroffen gemeenten opnieuw gehouden worden.

Op de site papierwahl.at wordt alle informatie over de Oostenrijkse situatie prima bijgehouden.


België: Nog een keer met stokoude stemcomputers

Belgie.jpg
In België stemt men voor deze EP-verkiezing op 7 juni nog een keer met de stokoude stemcomputers die al eerder "voor de allerlaatste keer" waren opgelapt. Het gaat om magneetkaarten, stokoude PCs en zgn. "lichtpennen". De Belgische IT website Datanews heeft meer details. Een mega-project dat nieuwe stemcomputers moet produceren en miljoenen Euro's gaat kosten staat in de steigers en gaat vast en zeker een keer af komen.
In september 2008 schreef de FOD Binnenlandse Zaken een openbare aanbesteding uit voor de ontwikkeling van een nieuw elektronisch stemsysteem. De kostprijs zou tussen de 75 en 175 miljoen euro bedragen. Er komt eerst een prototype, samen met een haalbaarheidsstudie, en vervolgens het volledige programma, samen met de registratieapplicaties, de ontcijfering en telling van de stemmen, en onderhoud gedurende 15 jaar. [...]
De zware kritiek op de kosten van elektronisch stemmen blijft: 4,50 euro per elektronische kiezer, tegen 1,50 euro voor de klassieke stembusgang, aldus Binnenlandse Zaken.


Verenigde Staten

In Memoriam: John Gideon

John Gideon.jpg
Wij hebben in deze nieuwsbrief al meermaals gewezen op Daily Voting News, een dagelijkse (!) update over zaken die met verkiezings-transparantie te maken hebben, verzorgd door John Gideon van Voters Unite en VoteTrustUSA. John is op 28 april 2009 aan de gevolgen van een hersenvliesontsteking overleden. The Brad Blog heeft een uitgebreider In Memoriam.

De Daily Voting News wordt voorlopig voortgezet door zijn partner Ellen Theisen.

Diversen

De Election Technology Council, een groep stemcomputerfabrikaten in de VS, laat weten dat Open Source eigenlijk helemaal geen goed idee is. Gelukkig krijgen ze daarbij voldoende weerwoord. De CIA laat in een zitting van het Amerikaanse Congres weten dat stemcomputers juist helemaal geen goed idee zijn.

Diebold (nu Premier geheten) erkent ernstige fouten in software. Ook Trouw meldt dit, en opent het verhaal met de onsterfelijke zin: "De Amerikanen zijn toe aan hun eigen variant van wijvertrouwenstemcomputersniet."

In Kentucky werden verkiezings-officials gearresteerd nadat ze een Landerd-achtige fraude op poten hadden gezet. Voor de echte details verwijzen we naar de Pdf icon.png aanklacht zelf.

In Nederland hoefde de Staat Nedap niks te betalen nadat de advocaat van Nedap de zaak verknalde. In Californië begint het geld nu zelfs de goede kant op te stromen: er is een schikking van 3.2 miljoen dollar in de zaak waarin de Californische Secretary of State Debra Bowen stemcomputermaker Election Systems & Software voor de rechter sleepte omdat die niet-goedgekeurde stemcomputers had verkocht.

Wij