Personal tools

Nieuwsbrief Nr. 55 - 8 juni 2009

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Newsflash: Sky still blue

Eerst krijg je maanden niks, en dan ineens de ene nieuwsbrief na de andere. Dit is een snelle tussendoor-nieuwsbrief zodat iedereen weer op de hoogte is.

De eerste stembiljetten-verkiezing is voorbij en naar nu blijkt kunnen we in Nederland nog wel degelijk stemmen met potlood en papier. De hemel kwam niet naar beneden, en we zijn ook niet terug in de oertijd.


De stemming zelf

In Leeuwarden was iemand zo boos over opkomst van Wilders dat hij de rode potloden doormidden brak. Verder waren sommige stembussen in Nieuwegein te laat geleverd, en moest er in IJmuiden een stemlokaal ontruimd worden nadat er kinderen onwel waren geworden.

De voorzitter van het stembureau in Den Haag waar Geert Wilders ging stemmen zette de terugkeer van het rode potlood in perspectief

Bij stembureau 517 in het Haagse stadhuis is er nog steeds veel aanloop. Voorzitter Frans van Eenennaam kon de drukte rond half tien niet geloven. Hij dacht toen dat al zeker 20 procent langs was gekomen. Dat blijkt toch anders te zijn. [...]
De voorzitter van het stembureau liet weten dat het stemmen met de rode potloodjes een stuk sneller gaat dan met één stemcomputer. "We hebben nu drie hokjes, normaal had je maar één machine. Dus eigenlijk is het wel handig om het potloodje weer te gebruiken."

Identificatieplicht

Bij een stembureau in Amsterdam waar we de laatste 30 minuten van de stemming en de telling hebben waargenomen kwamen in die tijd (het was een druk moment) twee kiezers zonder geldige legitimatie (één zonder, één verlopen). De ene kon nog snel naar huis om iets op te halen, de ander maakte kort misbaar en stemde toen niet. Volgens de voorzitter van dit stembureau hadden 14 kiezers (bij een opkomst van 600 kiezers in dat stembureau) geen geldig legitimatiebewijs. We zijn benieuwd of hier landelijke cijfers van komen. Het ministerie volstaat nu met de mededeling dat het allemaal heel soepel is gegaan, maar dat zegt natuurlijk niet zo veel.


Het tellen van de stemmen

Toen kwam het moment dat velen vreesden, de stemmen moesten geteld worden. In het wereldje van ambtenaren burgerzaken, die de verkiezingen organiseren, deden allerlei apocalyptische verhalen de ronde. Het tellen zou dagen gaan duren, en hier en daar zou het helemaal niet lukken. Het zou één grote puinhoop worden, en geen debat op TV zou een behoorlijke uitslag hebben. Ons land zou, kortom, in diepe chaos ondergedompeld worden en slapeloze burgers zouden elkaar de volgende dag radeloos aanstaren.

Niets van dat alles is gebeurd, want de betrokken ambtenaren hebben achter de schermen kennelijk wel degelijk hard gewerkt om van stemcomputers op stembiljetten over te schakelen. Op de grafiekjes hieronder hebben we de momenten aangegeven waarop de gemeenten hun voorlopige uitslagen doorbelden naar het ANP. Zoals te zien is is de overgrote meerderheid nog dezelfde avond/nacht klaar. De grafiek van inleverende gemeenten is een mooie bel-curve met een piek rond middernacht.

Tijden voorlopige uitslagen.png

De wereld draaide gewoon door, de hemel kwam niet naar beneden en de zetelverdeling werd in de loop van de avond prima duidelijk. Nederlanders gingen dan misschien wel naar bed met de gedachte dat er politiek iets veranderd was, maar de methode van stemmen haalde het nieuws eigenlijk alleen als interessante voetnoot in het nieuwsvacuüm voordat de eerste exit-polls er waren.

Het is misschien lastig voor de mensen die diep in de nacht nog aan het tellen zijn (een kleine minderheid), maar van een maatschappelijk probleem is op basis van deze cijfers overduidelijk geen sprake. Nederland kan, kortom, verder met andere problemen. Daar zijn er tenslotte genoeg van.

Tijden ANP

Hoewel de cijfers lijken aan te geven dat het ANP tot 03:00 uitslagen heeft verwerkt hoeven die tijden trouwens ook niet live te zijn. Het kan ook zijn dat er ook daar een vertraging was omdat de uitslagen eerst op briefjes werden geschreven en pas een tijdje later in de computer zijn ingevoerd. Een aanwijzing daarvoor is het feit dat de uitslagen de volgende dag duidelijk in groepjes worden ingevoerd, en er is een bericht dat gemeenteambtenaren al om 02:30 een bandje kregen dat ze de volgende dag moesten bellen.

Late uitslag

Het ministerie van BZK werd bereid gevonden om te bevestigen wat iedereen al wist: het duurt langer als de stemmen geteld moeten worden en we niet gewoon op een knopje van een zwarte doos kunnen drukken om een uitslagbonnetje te krijgen.

Een woordvoerster van het Ministerie van Binnenlandse zaken bevestigde vrijdag dat de omschakeling van het stemmen per computer naar het rode potlood voor de vertraging zorgt.
"Vanzelfsprekend is dat de oorzaak. Toen er met stemcomputers gestemd werd had geen enkele gemeente vertraging", aldus de woordvoerster.

Dat laatste is overigens niet helemaal waar. Tuurlijk, ze hebben sneller een uitslag, maar ook met stemcomputers gingen er wel eens dingen helemaal mis. Zo waren er bij een vorige verkiezing in Eindhoven 481 stemmen "digitaal over het hoofd gezien" waardoor de uitslag herzien moest worden. En dan hebben we het nog niet over stemmingen die bijna helemaal de mist in gingen zoals in Emmen, of de grote fraude in Landerd

Als dit een Tweede Kamerverkiezing was dan deden we er vervolgens drie maanden over om een kabinet te formeren. En in Europa krijgen we alleen maar trammelant omdat we de uitslagen te vroeg melden, als andere landen nog moeten stemmen.

Potentieel voor verbetering

Maar goed, even alle gezond verstand aan de kant. Stel dat we de uitslag sneller zouden willen hebben. Als we per getelde gemeente de opkomst in een grafiek zetten is te zien dat er nog best grote aantallen stemmen na middernacht worden doorgegeven. Vooral de gemeente Den Haag en een relatief klein aantal gemeenten met een inwonertal tussen 100.000 en 250.000 zijn hier bij deze verkiezing debet aan. In deze gemeenten, en zo heel veel zijn dat er nu ook weer niet, is in aantallen stemmen enorme winst te halen.

Rotterdam doet zijn reputatie als stad van doeners eer aan en was heel snel klaar, maar ook Almere, Arnhem, Dordrecht, Ede en Zwolle hebben gezien gezien hun omvang uitstekend hun best gedaan. Naast Den Haag is in onder meer Den Bosch, Helmond, Capelle, Tilburg, Amersfoort, Maastricht, Zoetermeer en Groningen potentieel voor verbetering.

Volgende verkiezingen

Toen we zelf op stembureaus gingen kijken bij het tellen vroegen we ons hardop af hoe dat zou gaan bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010, als de opkomst veel hoger ligt. In Amsterdam, waar ze verkiezingen met stembiljetten gewend zijn, vertelde de voorzitter van een stembureau dat hij bij dergelijke verkiezingen soms juist eerder klaar is dan bij de EP-verkiezing, omdat de gemeente dan 's avonds frisse telhulpen stuurt. En het is geen serieuze opiniepeiling, maar van de gedachte dat je stembureaus op zondag slechts van 09:00 tot 18:00 zou hoeven openen wordt in de stembureaus die wij bezocht hebben in ieder geval iedereen heel vrolijk.


Stemcomputers weer terug?

Natuurlijk gingen er (overigens verrassend weinig) stemmen op die beweerden dat het met dat stembiljet maar helemaal niks was. Om te beginnen was er het niet stukje "wij eisen stemcomputers" op het Weblog Den Haag van de NOS. Niet bol van feitenkennis, en op basis van een paar late gemeenten hard roepen dat het in het hele land een puinhoop was.

Een hokje, een potlood en een biljet. Terug naar de vorige eeuw. Met als gevolg: een enorme vertraging bij het vaststellen van de uitslag.

Verder naar, ehm, de rand van het debat is de Weblog van Stan de Jong. Daar schrijft ene 'percolator':

Dit wapenfeit kan vooral op het conto worden geschreven van een succesvolle politieke pressiegroep met de naam ‘Wij vertrouwen stemcomputers niet‘. Een lobbyclub tegen de technische vooruitgang, een lobbyclub met een zweempje privacyfundamentalisme en een vleugje antikapitalisme, een lobbyclub die vage onderbuikgevoelens van afkeer van automatisering bij het publiek aanwakkert. Een club kortom, die op een warm bad aan belangstelling kon rekenen in het linksige Nederlandse mediawereldje. Dit leidde dan ook tot een enorme overexposure. Tja, en dan kunnen de politieke machthebbers natuurlijk niet al te lang achterblijven.

Tsja. Een links complot zorgt er voor dat een Kamermeerderheid, de Kiesraad, hoofdredacties van kranten, de voltallige commissies Hermans en Korthals Altes, de OVSE, de Nationale ombudsman en uiteindelijk ook het ministerie van BZK en het kabinet allemaal erkennen dat er iets mis was met stemcomputers die eigenlijk PERFECT in orde zijn. Sure.

CDA wil ook weer stemcomputers

Het mondeling verslag van de discussie in de Tweede Kamer over de Wet Stemmen in een Willekeurig Stembureau staat online. Nadat we in een eerder stadium Pierre Heijnen van de PvdA zagen terugverlangen naar stemcomputers is het Schinkelshoek van het CDA die de recente geschiedenis naar eigen inzicht lijkt bij te kleuren. Gelukkig is de PvdA weer helemaal bij zinnen en weet Paul Kalma in deze overduidelijk wèl waar de klepel hangt.

De heer Kalma (PvdA)
Ik heb een vraag aan de heer Schinkelshoek over de stemcomputers. Ik beluisterde bij hem de suggestie dat wij vanwege het ontbreken van die algemene aanpassing van de Kieswet nog met het rode potlood zitten, maar er was toch ook iets aan de hand met die computers zelf?
De heer Schinkelshoek (CDA)
Zeker, de heer Kalma heeft gelijk. Zo simpel is het niet. Het is niet zo dat wij computers met wetswijzigingen kunnen repareren. Dat heb ik ook niet willen suggereren. Maar het is wel zo dat er zo veel leemten in het proces zitten dat dit een van de oorzaken is dat wij straks zijn aangewezen op het rode potlood. De commissie die ik noemde, heeft dat aan het licht gebracht. Dit staat inderdaad los van de technische problemen waarop de heer Kalma doelt, namelijk dat de computers niet deugen.
[...]
Kalma
Voorzitter. Het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen, dateert in zijn oorspronkelijke vorm van 2006. Wie de memorie van toelichting nog eens leest, realiseert zich hoe veel er in drie jaar is veranderd. Het uitgangspunt was dat burgers in de toekomst geheel los van hun woonplaats moesten kunnen stemmen, met behulp van een stempas in een willekeurig stemlokaal en in het buitenland -- en later ook in Nederland -- per internet. Het doel van het project Kiezen op afstand, ik citeer de memorie van toelichting, is "het stapsgewijs plaatsonafhankelijk maken van het stemproces in Nederland, met name door inzet van informatie- en communicatietechnologie. Grote efficiencywinst en de politiek dichterbij de burger brengen zijn daarvan het einddoel."
De bestuurlijke en technische wanorde rondom de invoering en het gebruik van stemcomputers in ons land, blootgelegd door de actiegroep Wij vertrouwen stemcomputers niet en door de commissie-Hermans, heeft dit vergezicht verregaand vertroebeld. Vanwege aanhoudende problemen met de betrouwbaarheid en veiligheid van de computers en de internetvoorzieningen besloot het kabinet om het rode potlood weer verplicht te stellen, niet uit techniekvijandigheid, maar omdat -- ook volgens de Partij van de Arbeid -- bij de huidige stand van die techniek gebruik niet verantwoord is.
Ook het stemmen in een willekeurig stembureau elders in Nederland verdween van de agenda om technische redenen -- zonder stemcomputers is dit immers niet goed te organiseren -- maar ook omdat het kabinet het nut van zo'n verdere stap inmiddels betwijfelt.

Maar goed, de drang om het verkiezingsproces toch maar weer even te automatiseren gaat nog wel vaker terugkomen. We zullen er op moeten vertrouwen dat Kamer en BZK meestal op tijd tot hun zinnen zullen komen. En zo niet dan moeten we ze, beleefd als altijd, laten merken dat we nog niet in slaap gevallen zijn.


België: problemen

Het was al voorspeld: de Belgische stemcomputers worden nu toch echt een beetje te oud. En dus waren er nogal wat problemen.

Gelukkig gaan de Belgen voor ergens tussen de 75 en 175 miljoen euro nieuwe stemcomputers bouwen. In België - zo is algemeen bekend - lopen bestuurlijke zaken nu eenmaal wat soepeler dan elders. En dus zijn zij straks het enige land in de Unie waar stemcomputers meer problemen oplossen dan ze brengen. Misschien kunnen we er te zijner tijd allemaal iets van leren.


USA: Sequoia met de billen bloot

Het blijft een zich herhalend thema: Stemcomputerfabrikanten die weigeren om informatie beschikbaar te stellen over hun systeem aan hun klanten. In Nederland hadden we Nedap die de broncode alleen maar aan de Kiesraad ter beschikking wilde stellen tegen een Pdf icon.png absurde borg. In Wired vandaag een stuk over de VS alwaar ook Sequoia Voting Systems probeerde met man en macht te voorkomen dat verkiezingsofficials het systeem konden laten onderzoeken. Dit terwijl er op deze computers bij de vorige verkiezingen 1500 ‘spookstemmen’ waren toegevoegd door iets of iemand. Uiteindelijk moest de stad Washington dreigen met een rechtszaak om de code in handen te krijgen.

Het systeem van Sequoia wordt in diverse staten in de VS gebruikt en viel al eerder door de mand, onder meer bij een onderzoek door Andrew Appel van Princeton University. Hij had destijds wel een rechtszaak nodig om de broncode in handen te krijgen; dit was waarschijnlijk de eerste keer dat een rechter niet luisterde naar het gebruikelijke verhaal van een stemcomputerfabrikant dat het hier om super-vertrouwelijke bedrijfsinformatie ging.

Wij