Personal tools

Politiek

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Commissies

rapportages

17 april 2007 
Het rapport Pdf icon.png Stemmachines, een verweesd dossier van de Commissie besluitvorming stemmachines wordt naar de Tweede Kamer gestuurd. Enkele weken later verschijnt een Pdf icon.png tweede druk met correcties.
27 september 2007 
De Commissie inrichting verkiezingsproces publiceert haar rapport:
Pdf icon.png Stemmen met vertrouwen
Pdf icon.png Bijlage I en Pdf icon.png Bijlage II
Alle stukken inclusief toespraken en video.
16 mei 2008 
De Expertgroep Nieuwe Stemtechnologie in het Stemlokaal heeft geen rapport gepubliceerd. De adviezen van de expertgroep zijn door staatssecretaris Bijleveld verwerkt in een brief aan de Tweede Kamer waarmee het besluit van het kabinet om voorlopig met het rode potlood te stemmen wordt toegelicht.
Persbericht BZK over het kabinetsbesluit
Pdf icon.png Brief met toelichting op het kabinetsbesluit, Bijleveld aan de Tweede Kamer.
Bijlagen bij brief
Pdf icon.png Bijlage: TEMPEST, specificaties en testmethoden voor elektronische stemapparatuur
Pdf icon.png Bijlage: Marktconsultatie, nieuwe wijze van stemmen in het stemlokaal
18 december 2013 
De Commissie onderzoek elektronisch stemmen publiceert haar rapport:
Pdf icon.png Elke Stem Telt
Pdf icon.png Bijlagen Elke Stem Telt

Verkiezingswaarneming

OVSE

De OVSE stuurde van 13 tot en met 22 november 2006 een election assessment mission naar de Tweede Kamer verkiezingen. Het rapport van de missie verscheen op 12 maart 2007: Pdf icon.png Final Report on the 22 November 2006 Parliamentary Elections in the Netherlands.

Local Observer status

Sinds april 2007 proberen we als "lokale waarnemers" toegelaten te worden bij de volgende verkiezingen. De Staatssecretaris antwoordt dat er voor waarneming niets is geregeld en dat we dus pech hebben. Dit is in tegenspraak met een aantal afspraken die Nederland in internationaal verband heeft gemaakt. Over die waarnemer-status hebben we een aparte pagina gemaakt.

Tweede Kamer en Eerste Kamer

Experimentenwet

De stukken die te maken hebben met de Pdf icon.png Experimentenwet Kiezen op Afstand en de Pdf icon.png Tijdelijke Experimentenwet Stembiljetten en Centrale Stemopneming hebben we om het overzichtelijk te houden op een aparte pagina gezet. Als een stuk slechts ten dele over een Experimentenwet gaat hebben we het stuk zowel hieronder bij 'Brieven en verslagen' als op deze aparte pagina gezet.

Brieven, verslagen en publicaties

4 oktober 2013 
Pdf icon.png Brief van minister Plasterk (BZK) aan de Tweede Kamer over uitstel van het rapport van de Commissie elektronisch stemmen.
4 oktober 2013 
Pdf icon.png Brief d.d. 23 september 2013 van de voorzitter van de Commissie onderzoek elektronisch stemmen aan de minister van Binnenlandse Zaken inzake uitstel van het rapport van de Commissie elektronisch stemmen.
26 april 2013 
Pdf icon.png Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) over de instelling van de Commissie onderzoek elektronisch stemmen in het stemlokaal.
26 april 2013 
Pdf icon.png Instellingsbesluit Commissie onderzoek elektronisch stemmen in het stemlokaal. Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft op 26 april de Commissie onderzoek elektronisch stemmen in het stemlokaal ingesteld. De commissie gaat onderzoeken of en hoe elektronisch stemmen opnieuw kan worden ingevoerd.
26 maart 2013 
Pdf icon.png Verslag van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de hoge colleges van staat over initiatiefwetsvoorstel 30 371 Wet raadgevend referendum. Tussen alle mitsen en maren rond dit wetsvoorstel grijpt de D'66 fractie nog even de gelegenheid aan om aan te dringen op herinvoering van de stemcomputer:
Ook vragen deze leden waarom de initiatiefnemers niet de gelegenheid hebben genomen om in deze wet slechts het stemmen per stemcomputer mogelijk te maken. Gelet op eerdere discussies vragen deze leden naar de noodzaak om ook bij referenda nog uit te gaan van «rood stemmateriaal».
[Kamerstuk 2012-2013, 30372 B, Eerste Kamer]
12 maart 2013 
Pdf icon.png Handelingen van de Tweede Kamer vergadering van 12 maart waarin over het wetsvoorstel Wijziging van de Kieswet en de amendementen van de kamerleden gestemd werd.
8 maart 2013 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 7 maart van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 6:
Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen - 33268
Besluit: Reeds plenair behandeld op woensdag 6 maart 2013
6 maart 2013 
Pdf icon.png Handelingen van de Tweede Kamer vergadering van 6 maart waarin ook de wijziging van de Kieswet behandeld werd. Verschillende kamerleden verklaren zich onomwonden voorstander van herinvoering van electronisch stemmen en blijken zelfs de voor Nedap vernietigende conclusies van de Pdf icon.png commissie Hermans helemaal vergeten te zijn. Bijvoorbeeld mevrouw Van Toorenburg(CDA):
Ten slotte willen wij nog eens kijken naar de stemcomputer. Het blijft bijzonder dat wij er in een land dat zo digitaal is ingericht, een land waar zoveel via automatisering gaat, almaar niet in slagen om met een stemcomputer te stemmen, te meer omdat wij er in Nederland trots op mogen zijn dat wij in het oosten van het land een bedrijf hebben dat daar een heel goed trackrecord op heeft. Wij kunnen die dingen als geen ander leveren, maar op de een of andere manier loopt het niet. Mevrouw Van Toorenburg doelt hier op Nedap, voormalig producent van de verboden ES3B direct recording stemcomputers. Maar bij Nedap kan toch moeilijk van een 'goed trackrecord' voor stemcomputers gesproken worden, integendeel. Het vertrouwen dat het goed gaat, is er niet, terwijl je ervoor kunt zorgen dat er een strookje uitrolt zodat je een en ander kunt verifiëren. Wij roepen de minister indringend op hiermee voortvarend verder te gaan. Wij willen licht zien aan het eind van deze tunnel. Daar moet een mooie stemcomputer staan, zodat wij met één druk op de knop onze stem kunnen uitbrengen. Mensen moeten daar ook vertrouwen in hebben. De uitslag moet ook snel bekend zijn. Met goede randvoorwaarden moeten wij wat dat betreft een stevige stap kunnen zetten. Ook de Kiesraad zegt dat we niet moeten stoppen met denken. Wat het CDA betreft mag er een tandje bij. We hebben er goede bedrijven voor. Het is een innovatief proces. Laten wij dat warm omarmen en er stevige stappen mee zetten.
De heer Schouw (D'66) vermoedt dat de barrière tegen stemcomputers op dit moment vooral van financiële aard is: Over elektronisch stemmen hebben we het al heel vaak gehad. Mijn fractie is daarvan voorstander. Wanneer dat mogelijk is, ook in financiële zin -- ik vermoed dat dit de grootste barrière is -- moeten we dat doen. Daarbij moeten de randvoorwaarden gelden die de heer Bosma neerlegde: zorg voor een papieren afdruk voor degenen die hun stem hebben uitgebracht. Ik verwacht dat dit een hoop privacyangst wegneemt. De discussie over de kleur van het potlood is volgens hem natuurlijk een tijdelijk probleem, omdat wij zullen overgaan op elektronisch stemmen. Dat is wel een erg stellige uitspraak, er is nog niet eens een commissie benoemd om te onderzoeken of dit wel een verstandige, laat staan haalbare, stap is.
De grootste voorstander van stemcomputers naast de Nedaplobby is de heer Taverne (VVD) die onvermoeibaar probeert het ministerie te bewegen om zo snel mogelijk tot herinvoering van de stemcomputers over te gaan: De belangrijkste verbetering heb ik tot het laatst bewaard, namelijk de manier waarop wij in Nederland stemmen. Die manier zouden we definitief moeten vervangen. In plaats van met een rood potlood zouden we met een stemmachine moeten stemmen. Gelukkig hebben een paar sprekers voor mij al in meer of minder bedekte termen steun voor dat verzoek uitgesproken. Hoewel ik persoonlijk dol ben op tradities en op nostalgische gebruiken, is het stemmen met potlood en papier achterhaald en ouderwets. Belangrijker is dat het niet secuur is. Bij iedere verkiezing raken er stembiljetten kwijt en worden er telfouten gemaakt.
De heer Heijnen (PVDA) is wat voorzichtiger: Over de stemcomputers is al heel veel gezegd. Tegenwoordig ben je, als je zes jaar in de Kamer zit, al een oudgediende. Ik herinner me dan ook nog heel goed de discussie naar aanleiding van "Wij vertrouwen stemcomputers niet", die voor een toenmalige meerderheid van de Tweede Kamer aanleiding is geweest om met stemcomputers te stoppen en weer over te gaan op het handmatig stemmen. Ik hecht met alle anderen aan de mogelijkheid om weer via de stemcomputer te stemmen, maar ik wil dat op een manier die net zo betrouwbaar is als, of betrouwbaarder is dan handmatig stemmen. Ik wil dan ook dat de minister investeert in het draagvlak bij de critici. Verder ben ik heel erg benieuwd hoe de minister gaat acteren met die toch breed gevoelde wens in de Kamer, maar ook daarbuiten, om weer op stemcomputers over te gaan.
31 januari 2013 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 31 januari van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 5:
Tweede nota van wijziging inzake Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen - 33268
Besluit: Betrekken bij verdere behandeling van het wetsvoorstel
29 januari 2013 
Pdf icon.png Handelingen Eerste Kamer van het debat over de wijze van verkiezen Eerste Kamer, mede naar aanleiding van de Wijziging Kieswet met betrekking tot Eerste Kamerverkiezingen (32191) en van de evaluatie van de laatstgehouden Eerstekamerverkiezingen. Vooral de wijze van verkiezing en het wel of niet toelaten van lijstverbindingen houden de gemoederen bezig. Ook de kleur van het rode stempotlood blijkt weer stof voor discussie te vormen, zoals gewoonlijk grijpt men aan de rechterzijde van het politieke spectrum de gelegenheid aan om uiting te geven aan afkeur voor de kleur rood. Verschillende partijen blijken daarnaast te hopen en/of verwachten dat de stemcomputers 'binnenkort' weer heringevoerd worden.
PVDA: We hebben een tijdje terug stemmachines gehad, en ik neem aan dat die binnenkort terugkomen.
D'66: Overigens zou mijn fractie het liefst eerherstel voor electronisch stemmen willen.
PVV: Wij vinden het daarom heel logisch dat met meerdere kleuren mag worden gestemd. Maar nog beter is natuurlijk een stemcomputer.
19 december 2012 
Pdf icon.png Schriftelijke antwoorden van de minister van Binnenlandse Zaken op vragen gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de begroting van het ministerie voor het jaar 2013. De VVD wil dat het initiatiefwetsvoorstel Taverne als uitgangspunt gebruikt gaat worden voor verbeteringen in het stemproces. De minister meldt dat er al een onderzoek naar verbeterde stembiljetten en electronische telling van deze biljetten loopt en dat hij hier al bij de verkiezingen van 2014 mee zou willen experimenteren. De minister noemt ook een mogelijke herintroductie van stemcomputers:
Uiteraard is het van het grootste belang, gelet op de ontwikkelingen op het vlak van de ict, om voor de verdere toekomst te blijven kijken naar de mogelijkheid om verdere stappen te zetten zoals de mogelijke herintroductie van stemcomputers. Daarbij zal de veiligheid een essentieel punt zijn, omdat de betrouwbaarheid van de verkiezingen niet in het geding mag komen, dat was immers wel het geval in 2006.
Ook wordt de deur weer open gezet voor internetstemmen in de toekomst:
Van internetstemmen kan pas sprake zijn als er sterke technische garanties zijn om misbruik en fraude te voorkomen en de privacy van de uitgebrachte stem te beschermen. Ik sluit niet uit dat dit op enig moment realistsch wordt en houd daar oog op.
19 december 2012 
Pdf icon.png Handelingen van de voortzetting van de behandeling op 18 december 2012 van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2013 (33400-VII). Minister Plasterk benoemt experimenten in 2014 met vernieuwde stembiljetten die electronisch geteld zouden worden:
Als we dat pad op gaan, dan zullen we dus elektronische telmachines moeten aanschaffen. Dat brengt kosten met zich. Die kosten staan er wel aan in de weg dat we een of twee jaar later alsnog op elektronisch stemmen overgaan. Een aantal jaren geleden is dat elektronisch stemmen geprobeerd. Toen is het ten onder gegaan. We zijn nu een hele tijd verder. Ik heb eerlijk gezegd het gevoel dat we langzamerhand zo veel elektronisch doen, dat ik nog weleens heel kritisch wil kijken naar het idee dat het alleen maar met een rood potlood kan. Als we het doen, dan moet het wel totaal frauderesistent en privacybeschermend zijn. Over de privacybescherming was er de vorige keer kritiek. Je moet niet van buiten kunnen meten wat iemand heeft gestemd, zelfs niet in een experimentele situatie. We zitten nu dus in het traject om de biljetten te vernieuwen. Het kost op dit moment niets om daarmee verder te gaan. Als ik echter volgend jaar de experimenteerwet aan de Kamer voorleg, dan zullen we op dat moment moeten besluiten of we daarmee verder willen of dat we het even bij de oude biljetten laten en het nieuwe traject kiezen. Ik zal dan natuurlijk mijn eigen opvatting daarover geven, maar die komt dan hier in de Kamer.
Het enthousiasme van sommige partijen die wel een zeteltje extra kunnen gebruiken nuanceert de minister door nadrukkelijk te wijzen op de risico's voor veiligheid en privacy die zich in de praktijk voordoen:
Ten eerste moet je werkelijk zeker kunnen zijn dat elke uitgebrachte stem ook is uitgebracht door degene die wij denken dat het is. Wij weten dat veel mensen heel handig zijn met computers en de ellende is niet te overzien als zoiets gekraakt zou worden. Ik zou er dus heel zorgvuldig mee willen zijn. Ten tweede speelt ook hier de privacy een grote rol. Je moet zeker weten dat men niet op de een of andere manier kan achterhalen wat iemand gestemd heeft. Nu is het vinden van een oplossing op computergebied meestal een soort ratrace waarna het kraken van die oplossing weer volgt. Ik denk dus dat wij wel heel zeker moeten weten dat het systeem echt robuust is. Op dit moment zou ik daar niet zeker van zijn. Ik wil er een inspanningsverplichting van maken om hieraan aandacht te besteden, maar ik kan op dit moment niet overzien of dat ook kan leiden tot een voorstel voor internetstemmen.
5 oktober 2012 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 4 oktober 2012 van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 7:
Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen. (33268) Besluit: Aanmelden voor plenaire behandeling.
28 augustus 2012 
Pdf icon.png Brief van de minister van Binnenlandse Zaken aan de Tweede Kamer over het onderzoek naar een nieuw ontwerp van het stembiljet en naar de mogelijkheden om zo’n stembiljet elektronisch te kunnen tellen. Voorlopige uitkomst van de testen:
Met de nieuwe ontwerpen van de stembiljetten lijkt, op basis van het aantal proefpersonen, gemiddeld minder dan 0,5% ongeldig te worden gestemd. Tussen de drie ontwerpen zijn er wel verschillen, maar het aantal teststemmen is te gering om te kunnen spreken van statistisch significante verschillen. Hetzelfde geldt voor de vergelijking met het aantal ongeldige stemmen (0,26%) met de huidige stembiljetten.
De kleinschalige kwalitatieve testen die tot nu toe zijn gehouden met blinden, slechtzienden en laaggeletterden lijken erop te wijzen dat deze kiezers met de nieuwe concepten in staat zijn zelfstandig te stemmen als zij gebruik maken van een hulpmiddel (een mal). Dergelijke hulpmiddelen worden ook in andere landen, zoals bijvoorbeeld Duitsland, gebruikt.
Uitgaande van ca 750 stembiljetten duurt het tellen met de gebruikte scantechniek gemiddeld 25 minuten minder dan het handmatig tellen van de 3 afzonderlijke ontwerpen. Het elektronisch tellen lijkt nauwkeurig te zijn. De nieuwe concepten van de stembiljetten zijn, vanwege het formaat, handmatig makkelijker te tellen dan de huidige stembiljetten. Het handmatig tellen van ca 750 van de nieuwe concepten van de stembiljetten duurt gemiddeld meer dan 1 uur minder dan het tellen van de huidige stembiljetten.
De minister wil met de drie ontwerpen van de stembiljetten én met de technologie om elektronisch te tellen in 2012 verdere tests uitvoeren.
[Kamerstuk 2011-2012, 33000-VII, nr. 126, Tweede Kamer]
26 juni 2012 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de EXTRA-procedurevergadering van 26 juni 2012 van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 2: Wijziging van de Waterschapswet tot het invoeren van de verkiezing van de vertegenwoordigers voor de ingezetenen in het algemeen bestuur van het waterschap door de leden van de gemeenteraden. Besluit: De commissie besluit dat de commissievoorzitter de Kamer zal verzoeken de stemming over het controversieel verklaren van dit wetsvoorstel voorhands aan te houden in afwachting van een Nota van wijziging die door de regering voor vandaag is toegezegd.
21 juni 2012 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 21 juni 2012 van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 39: Verzoek van het lid Heijnen om de Wijziging van de Waterschapswet tot het invoeren van de verkiezing van de vertegenwoordigers voor de ingezetenen in het algemeen bestuur van het waterschap door de leden van de gemeenteraden (33097) controversieel te verklaren. De commissie gaat hiermee akkoord en het besluit luidt: de staatssecretaris van I&M verzoeken te bevorderen dat met spoed een noodwet m.b.t. de verkiezing van de Waterschapsbesturen bij de Kamer aanhangig wordt gemaakt, zodat deze noodwet kan worden behandeld in het wetgevingsoverleg van 2 juli 2012.
1 juni 2012 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 31 mei 2012 van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Agendapunt 51: Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen (33268). Besluit: Niet controversieel verklaard. Inbrengdatum voor het verslag vaststellen op 14 juni 2012 te 12.00 uur.
22 mei 2012 
Pdf icon.png Wetsvoorstel voor wijziging van de Kieswet. Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen.
[Kamerstuk 2011-2012, 33268, nr. 2, Tweede Kamer]
16 maart 2012 
Pdf icon.png Besluitenlijst van de procedurevergadering van 15 maart 2012 van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken. Besloten wordt de 'Wijziging van de Waterschapswet tot het invoeren van de verkiezing van de vertegenwoordigers voor de ingezetenen in het algemeen bestuur van het waterschap door de leden van de gemeenteraden' aan te melden voor plenaire behandeling.
14 oktober 2011 
Pdf icon.png Advies van de Kiesraad aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het conceptwetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet, houdende maatregelen om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en stemming, alsmede regeling van diverse andere onderwerpen. De Kiesraad vindt dat de wetgever bij het kiesrecht terughoudend dient te zijn met delegatie en adviseert dan ook om terughoudend om te gaan met het introduceren van nieuwe eisen in een amvb (Algemente Maatregel van Bestuur). Het lidmaatschap van een stembureau dient zoveel mogelijk in de Kieswet te worden geregeld. Ook bij de toelating van internationale en nationale waarnemers tot het verkiezingsproces beveelt de Kiesraad aan om de criteria voor toelating in de Kieswet op te nemen. Het vertrouwen in de eerlijkheid en de transparantie van het verkiezingsproces kan immers geschaad worden wanneer de toelating omstreden raakt.
Opmerkelijk is dat de Kiesraad de openbaarheid van de processenverbaal in het conceptwetsvoorstel wil inperken:
Volgens het voorstel vindt de openbaarmaking plaats op een bij amvb te bepalen wijze. In de memorie van toelichting is vermeld dat de processen-verbaal in ieder geval op internet moeten worden gepubliceerd. Hiermee wordt afgestapt van de huidige regeling waarin geregeld is dat de (meeste) processen-verbaal ter inzage worden gelegd dan wel gepubliceerd in de Staatscourant.
De Kiesraad is van oordeel dat transparantie voor de kiezer voldoende is gewaarborgd als de processen-verbaal ter inzage worden gelegd door de gemeenten na de dag van stemming. Een ter inzage legging is makkelijker te realiseren, dan het scannen en op internet publiceren van alle (uit meerdere pagina's bestaande processen-verbaal) van de stembureaus van een gemeente. Aldus wordt de werkdruk voor de gemeenten, in toch al drukke tijden, beperkt ten opzichte van de regeling in het conceptwetsvoorstel.
Voorts ziet de Kiesraad geen heil in 'nationale waarnemers', want dat zou volgens de Kiesraad zelf geen toegevoegde waarde ten opzichte van de huidige regeling in de Kieswet opleveren.
De Kiesraad juicht het trainen van stembureauleden toe maar vindt het niet nodig om de trainingseis op te nemen in de Kieswet, om onnodige hindernissen (sic!) voor de benoeming van stembureauleden en problemen voor de uitvoeringspraktijk te voorkomen.
Tenslotte verzet de Kiesraad zich tegen aangemerkt worden als 'Zelfstandig Bestuursorgaan' (ZBO), terwijl de Raad tot dan toe enkel onder de Kaderwet adviescolleges viel. Volgens de Kiesraad zelf is de Raad met zijn huidige taken- en bevoegdhedenpakket in feite een rechtsfiguur “sui generis” is, die zich niet goed onder de werking van één van de beide Kaderwetten laat plaatsen.
De noodzakelijke onafhankelijke positie van de Kiesraad als centraal stembureau vereist dat artikel 11 van de Kaderwet ZBO buiten toepassing dient te blijven. Op grond van dit artikel vereist een door een ZBO krachtens wettelijk voorschrift vast te stellen Bestuursreglement de goedkeuring van ‘Onze Minister’. Dit artikel verdraagt zich naar het oordeel van de Raad niet met de voor zijn functioneren noodzakelijke onafhankelijkheid ten opzichte van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties die verantwoordelijk is voor het kiesrecht en verkiezingen.
Het is van groot belang dat de onafhankelijkheid van het centraal stembureau wordt gewaarborgd. Om deze onafhankelijkheid te waarborgen, gaat de Kiesraad ervan uit dat de minister bij een taakverwaarlozing de taken van de Kiesraad in diens hoedanigheid van centraal stembureau niet zelf ter hand neemt.
14 december 2010 
Publicatie van de Pdf icon.png brief van minister Donner van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de koningin van 3 december 2010 over het advies van Raad van State van 13 april 2010 (zie onder). Donner citeert allereerst de kritiek van Raad van State om bepalingen die betrekking hebben op het verkiezingsproces vanuit de Kieswet naar een aparte wet te verplaatsen, de Raad vindt het duidelijker als alle regelingen rondom het kiesrecht en de verkiezingen in één wet worden geregeld, en trekt zijn conclusies:
Ik zie in het advies van de Raad van State dan ook aanleiding om de bepalingen over het verkiezingsproces in de Kieswet te laten staan en het onderhavige wetsvoorstel in zijn huidige vorm niet in te dienen.
De brief besluit met:
Ik zie in het advies van de Raad van State dan ook aanleiding om de bepalingen over het verkiezingsproces in de Kieswet te laten staan en het onderhavige wetsvoorstel in zijn huidige vorm niet in te dienen.
Het wetsvoorstel verschijnt inderdaad op 8 december 2010 in de Staatscourant.
14 december 2010 
Het Pdf icon.png advies van Raad van State van 13 april 2010 over het Wetsvoorstel inrichting Verkiezingsproces wordt gepubliceerd. Naast de Kiesraad (zie het Pdf icon.png Advies van de Kiesraad van 4 november 2008) blijkt ook Raad van State ernstige kritiek op het wetsvoorstel te hebben. Raad van State vindt het niet alleen problematisch dat het wetsvoorstel op zeer veel punten delegatiegrondslagen creëert die juist op het niveau van de formele wet zouden moeten worden vastgelegd, maar ook wordt geconstateerd dat het wetsvoorstel door de wijze waarop hertelling geregeld wordt in strijd is met artikel 58 van de Grondwet. Zie ook de Pdf icon.png samenvatting van het advies:
Het wetsvoorstel creëert op zeer veel punten delegatiegrondslagen. De Raad merkt hierover in zijn advies op dat, hoewel de tekst van artikel 59 van de Grondwet delegatie door de wetgever niet uitsluit, in het verleden met betrekking tot het kiesrecht altijd de lijn is gehanteerd dat, gelet op de bijzondere aard van de materie in het democratisch bestel, alle wezenlijke elementen op het niveau van de formele wet moeten worden vastgelegd.
Tevens geeft het wetsvoorstel de mogelijkheid om bij algemene maatregel van bestuur of bij ministeriële regeling regels te stellen over de wijze waarop het vertegenwoordigend orgaan omgaat met een eventuele hertelling. Dit raakt direct aan de grondwettelijke taak van de Tweede Kamer tot het doen van een geloofsbrievenonderzoek. De Raad is van oordeel dat dit zich niet verdraagt met de strekking van artikel 58 van de Grondwet.
De regering heeft besloten het wetsvoorstel niet in te dienen.
14 december 2010 
De Pdf icon.png Memorie van Toelichting bij de Wet inrichting verkiezingsproces.
Onder punt 2.6 (blz 36) van de MvT wordt uitgelegd waarom de wet 'Techniek onafhankelijk' geformuleerd is:
Een algemene regeling op wettelijk niveau met een delegatiegrondslag biedt met name wat betreft de regeling voor de middelen waarmee wordt gestemd meer flexibiliteit om in te spelen op ontwikkelingen, zonder dat daarbij de belangrijkste waarborgen die bij verkiezingen gelden, zoals het stemgeheim, in het geding komen. Andere vormen van stemmen, vooral vormen waarbij sprake is van het inzetten van enige vorm van elektronica, lenen zich per definitie moeilijk voor regelgeving op het niveau van de formele wet. De ontwikkelingen in de techniek gaan immers altijd sneller dan in wetgeving. Technische specificaties waaraan apparatuur moet voldoen zijn veelal al weer verouderd tegen de tijd dat de inkt van de wet droog is. Ook zijn dergelijke specificaties vaak moeilijk in wetsbepalingen te bevatten. Daarnaast leidt het vastleggen van één of meerdere specifieke vorm van stemmen in detail in de wet er toe dat eventuele verdere ontwikkelingen in het denken over de meest geschikte wijze van stemmen worden tegenhouden.
De uitgangspunten voor het verkiezingsproces die in het wetsvoorstel zijn opgenomen zoals controleerbaarheid, het kunnen uitbrengen van slechts één stem die éénmaal wordt geteld en het niet kunnen leggen van een verband tussen de identiteit van de persoon die de stem uitbrengt en de inhoud van de uitgebrachte stem, hebben allen consequenties voor de wijze van stemmen. Afhankelijk van de wijze waarop wordt gestemd, moeten vervolgens concrete voorschriften komen, zodat aan de uitgangspunten voldaan wordt.
Onder punt 6 (blz 49) wordt de wijze van stemmen nader toegelicht:
Het kabinet heeft het standpunt van de Adviescommissie inrichting verkiezingsproces onderschreven waaruit blijkt dat het stemmen met papieren stembiljetten in een stemlokaal vanuit transparantie en controleerbaarheid de voorkeur heeft. Naar aanleiding van het rapport van de Adviescommissie is enerzijds besloten tot intrekking van de Regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines 1997 en wijziging van het Kiesbesluit zodanig dat het stemmen met de in Nederland tot dan toe gebruikte stemmachines niet meer mogelijk is. Anderzijds heeft het kabinet opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de technische haalbaarheid van het door de Adviescommissie voorgestelde concept van stemmen met stemprinter en stemmenteller. De uitkomst van dit onderzoek is niet positief uitgevallen. Met name het vraagstuk van de compromitterende straling heeft geleid tot de conclusie dat de introductie van de stemprinter niet wenselijk was. Het kabinet heeft als gevolg hiervan besloten dat in Nederland gestemd zal worden met papieren stembiljetten. Een wijze van stemmen die overigens in nagenoeg alle landen van de wereld gebruikelijk is. Het is goed om hier nog eens te benadrukken dat Nederland, waar in meer dan 90% van de gemeenten elektronisch werd gestemd, een uitzondering in de wereld was.
[Kamerstuk 2010-2011, 31142, nr. 26, Tweede Kamer]
8 december 2010 
Publicatie Pdf icon.png Wetsvoorstel inrichting verkiezingsproces.
Regels met betrekking tot de inrichting van het proces voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraden, provinciale staten, Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal en het Europees Parlement (Wet inrichting verkiezingsproces)
[Staatscourant, no. 19451, 8 december 2010]
2 december 2010 
Pdf icon.png Handelingen Tweede Kamer, voortzetting behandeling wetsvoorstellen en jaarverslagenop 2 december 2010. Fractielid Van Beek (VVD) probeert bij de behandeling van het onderwerp automatisering de stemcomputers weer op de agenda te krijgen:
Van Beek: Ik ben teleurgesteld in de beantwoording van de vragen die ik gesteld heb over de stemcomputers. Hierin heeft de minister niet bepaald een genuanceerde lijn gekozen. De lijn lijkt te zijn: is er eenmaal iets mis met een computer, dan is er altijd iets mis met een computer; laten we er niet meer over nadenken en in het vervolg altijd stemmen met het rode potlood, dan kan er nooit meer een probleem met een computer zijn. Zo vat ik het antwoord van de minister maar even vrij samen. Ik vind dit een erg conservatieve opvatting. Onze eisen aan de betrouwbaarheid zijn toegenomen en we vinden het belangrijk om te voorkomen dat inbraak in of manipulatie van zulke gegevensbestanden plaatsvindt, maar zodra we weer in staat zijn technisch goede oplossingen te vinden, moeten we in staat zijn dit probleem weg te nemen. Als wij met deze redenering naar het bankwezen zouden kijken, dan zouden wij moeten teruggaan naar handmatige overschrijvingen. Niemand durft dan nog de computer te gebruiken om van de ene naar de andere rekening iets over te schrijven. Wij moeten dat toch niet willen?
Minister Donner: Ik stel de heer Van Beek graag eerst gerust: ik doe die overschrijving nog steeds handmatig.
Van Beek: Dat verklaart een hoop.
Donner: Dat stelt mij wel gerust moet ik zeggen.
Van Beek: Ik doe het al tien jaar niet meer handmatig.
Donner: Je weet tenminste wat je hebt en wat je weer uitgeeft. Ik geef ook geen machtigingen.
Minister Donner verklaart zich nader:
Donner: Mijn antwoord op het punt van de stemmachines was er meer op gericht om te constateren dat wij in het verleden al te gemakkelijk gefascineerd waren door de mogelijkheden en de beveiliging volstrekt verwaarloosd hebben. Het punt van beveiliging, zeker in een proces dat wezenlijk is voor onze democratie waarbij de vraag is of de uitkomst te beïnvloeden is of niet, is op dit moment zwaarwegend. De eerlijke inschatting van dit moment is dat het oplossen van dat vraagstuk moeilijker zal zijn dan het oplossen van het vraagstuk of wij als er een rood potlood gebruikt is de stembiljetten automatisch kunnen inlezen. Dat is namelijk het meest bewerkzame deel van het geheel, niet het uitbrengen van de stemmen. Dat hebben wij verdeeld over evenzoveel kiezers. Het gaat om het bewerken van het lezen van het stembiljet. Op die lijn moet worden doorgedacht omdat dat een aanzienlijke vermindering van taken zal geven.
12 november 2010 
Publicatie van het Pdf icon.png verslag van met antwoorden van het ministerie Binnenlandse Zaken van 11 november 2010 op vragen gesteld bij de vaststelling van de begrotingsstaten. Er worden ook vragen gesteld over het nieuwe stembiljet, electronische telhulpmiddelen en de identificatieplicht:
Hoe wordt de Kamer geïnformeerd bij het onderzoek naar een nieuw model voor het papieren stembiljet en de electronische hulpmiddelen bij het tellen?
In de evaluatie van de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer wordt gemeld dat met de uitvoering van dit onderzoek een begin is gemaakt. Ik hoop dat de resultaten medio 2011 beschikbaar kunnen zijn zodat er dan conclusies kunnen worden getrokken over de haalbaarheid van de invoering van een nieuw stembiljet.
Komt er nog een onderzoek naar de identificatieplicht op stembureaus en de gevolgen voor de opkomst? Zo nee, waarom niet?
Ik heb geen voornemen om hier nu nader onderzoek naar te doen. Uit de evaluatie naar aanleiding van de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer blijkt dat er zich bij deze verkiezing geen noemenswaardige problemen hebben voorgedaan met de identificatieplicht. Er is naar mijn mening enerzijds sprake van een zekere gewenning aan de identificatieplicht bij het stemmen en anderzijds is dit het resultaat van de inspanningen die zijn gedaan om, met name de oudere, kiezers te informeren over de identiteitsdocumenten die wel c.q. niet gebruikt konden worden bij het stemmen. De maatregel waarmee men zich ook kan identificeren met een maximaal vijf jaar verlopen document geldt ook bij de provinciale statenverkiezingen. Daarna zal worden bezien of en zo ja hoe hiervoor een meer permanente voorziening moet worden getroffen.
[Kamerstuk 2010-2011, 32500 VII, nr. 5, Tweede Kamer].
5 november 2010 
Pdf icon.png Reactie van het kabinet op het Pdf icon.png rapport van de Kiesraad van 22 september 2010 over de gemeenteraads- en Tweede Kamerverkiezingen. Het kabinet blijkt zich op diverse punten niet te kunnen vinden in visie en voorstellen van de Kiesraad en is ook niet van plan de Kiesraad zijn zin te geven. De Kiesraad wil bijvoorbeeld haast maken met electronisch stemmen en tellen en stelt voor:
Snelle introductie van elektronische hulpmiddelen (scanapparatuur) bij de stemopneming en bij vertraagde introductie van elektronische scanapparatuur: verkorting openingstijden van stembureaus van 21.00 uur tot 20.00 uur
Het kabinet gaat daar niet zomaar in mee:
Het kabinet heeft al bij de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen vastgesteld dat het model van het stembiljet aan vernieuwing toe is. Niet alleen om het mogelijk te maken dat blinden, slechtzienden en analfabeten er mee kunnen stemmen, maar ook om het tellen van stemmen makkelijker te maken. Bij dit onderzoek wordt ook de vraag betrokken of er mogelijkheden zijn om een nieuw model van een papieren stembiljet betrouwbaar met elektronische hulpmiddelen te tellen. Met betrekking tot de openingstijden geldt het eerdere standpunt van het kabinet dat het wenselijk is de huidige openingstijden te handhaven om de kiezer zo veel mogelijk gelegenheid te geven zijn stem uit te brengen.
Maar de Kiesraad wil vooral zo snel mogelijk de stemcomputers terug en komt met dit voorstel:
Op korte termijn overgaan tot vaststelling van kwaliteitseisen voor elektronische stemmachines
Dat schiet het kabinet in het verkeerde keelgat:
Het kabinet is niet voornemens om op korte termijn kwaliteitseisen voor stemmachines/stemcomputers op te stellen. De argumenten hiervoor zijn meerdere malen met de Kamer gewisseld. Internationale ontwikkelingen geven ook geen aanleiding om dit besluit te heroverwegen. Benadrukt wordt dat de tijd dat er blindelings kon worden vertrouwd op de betrouwbaarheid van stemmachines/stemcomputers niet meer terug zal komen. Tot welke consequenties een dergelijk blind vertrouwen kan leiden is door de Commissie besluitvorming stemmachines en de Adviescommissie inrichting verkiezingsproces in beeld gebracht. Zouden de stemmachines/stemcomputers weer worden toegelaten, dan zal er voor elke verkiezing discussie zijn over de beveiliging ervan. Beveiliging is namelijk een “ratrace” die niet ophoudt. De gebruikte techniek moet continu worden herzien en vernieuwd om beveiligingsrisico’s voor te blijven. En zelfs als dat op excellente wijze gebeurt zullen er terecht en onterecht vraagtekens worden gezet bij de betrouwbaarheid van de techniek. Een uniek proces als de verkiezingen moet uit een dergelijk spanningsveld worden gehouden.
22 september 2010 
Pdf icon.png Rapport van de Kiesraad waarin de gemeenteraads- en Tweede Kamerverkiezingen worden geëvalueerd. De Kiesraad toont zich gevoelig voor druk vanuit de gemeenten om de stemcomputer opnieuw in te voeren en vraagt van het kabinet doodleuk een lijstje met kwaliteitseisen waar de stemcomputers, stemmentellers en de bijbehorende software aan moeten voldoen:
De Raad heeft er kennis van genomen dat vanuit gemeentelijke kring - onder meer vanuit de VNG en het Genootschap van Burgemeesters - is aangedrongen op spoedige herinvoering van elektronische stemmachines in ons land. De Raad begrijpt de hieraan ten grondslag liggende argumentatie en wijst op het belang van het garanderen van de voor een zuiver en inleger verkiezingsproces noodzakelijke waarborgen als transparantie en controleerbaarheid. Het zijn naar de overtuiging van de Kiesraad deze waarborgen, die het toetsingskader dienen te vormen voor een evt. hernieuwde invoer van elektronische slemmachines in ons land. Zaken als snelheid en gemak van stemuitbrenging en uitslagberekening, alsmede efficiency, acht de Kiesraad in dezen zeker van belang, maar hieraan kan en mag nooil doorslaggevende betekenis toekomen, net zo min als het aanbod van de markt leidend kan zijn. Met het oog hierop, geeft de Raad u in overweging om op korte termijn over te gaan tot vaststelling van kwaliteitseisen waaraan eventuele elektronische stemmachines en hiervoor (en voor elektronische scanapparatuur) geldende software dienen te voldoen. Ook voor dit onderwerp geldt dat de Raad u zijn kennis en deskundigheid aanbiedt en gaarne bij verdere ontwikkelingen ter zake wordt betrokken.
30 oktober 2009 
Pdf icon.png Brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken over de uitkomsten van de evaluatie van de verkiezing van de Nederlandse leden van het Europees Parlement. De uitgevoerde evaluatie heeft betrekking op het stemmen in een willekeurig stemlokaal, de opkomst in de stembureaus aan het begin en aan het einde van de stemperiode, de duur van het handmatig tellen van de stembiljetten en het stemmen door kiezers buiten Nederland. Op blz 2 komt het handmatig tellen en het wat later beschikbaar komen van de uitslag aan de orde:
Voor zover nog valt na te gaan, is in vergelijking met eerdere verkiezingen waarbij handmatig werd geteld, de tijd die de stembureaus nodig hebben om te tellen niet significant toegenomen. Dat de resultaten op een later tijdstip bekend zijn, is vooral het gevolg van de latere openingstijden. Toen in vrijwel alle gemeenten nog handmatig werd geteld, gingen de stemlokalen om 19.00 uur dicht.
Het is echter van belang om te onderkennen dat een snelle bekendmaking van de uitslag geen doel op zich mag zijn. Het gaat erom dat het verkiezingsproces en dus ook het tellen van de stemmen transparant en controleerbaar verloopt. Overigens wordt er op gewezen het enkele uren later, dan toen er door de stemmachines werd geteld, beschikbaar komen van de uitslag van de telling geen enkel gevolg heeft voor het tijdig vaststellen van de uitslag van de verkiezing. Er is ook dan nog voldoende tijd om aan de in de Kieswet opgenomen termijnen te kunnen voldoen.
[Kamerstuk 2009-2010, 31142, nr. 16, Tweede Kamer].
8 oktober 2009 
Aanhangsel van de Pdf icon.png Handelingen waarin het antwoord van 7 oktober 2009 van staatssecretaris Bijleveld-Schouten van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op Pdf icon.png Kamervragen van het CDA van 21 september 2009 over het rode potlood.
De staatssecretaris ziet geen reden het rode potlood ter discussie te stellen:
Voor het stembureau betekent het stemmen met papieren stembiljetten een verlenging van de werkzaamheden, omdat het tellen van de papieren stembiljetten langer duurt dan het tellen door de stemmachine in het verleden. Gemeenten waren, vanaf medio tachtiger jaren gewend dat de uitslag met een druk op de knop beschikbaar was. Het is daarom te begrijpen dat het moeite kost om te wennen aan de veranderde situatie. De discussie die in Nederland heeft plaatsgevonden over de betrouwbaarheid van de stemmachines heeft echter aangetoond dat het stemmen met de stemmachines niet in overeenstemming is te brengen met de waarborgen die voor het verkiezingsproces zouden moeten gelden. Kabinet en Tweede Kamer hebben naar aanleiding hiervan besloten om over te gaan naar een wijze van stemmen waarbij de transparantie en controleerbaarheid wel is gewaarborgd, zijnde het stemmen met papieren stembiljetten.
Ook experimenten op kleine schaal met nieuwe stemcomputers, waar een burgemeester in Doetinchem om had gevraagd, zijn bij de wet verboden:
De Kieswet biedt geen juridische grondslag voor experimenten. De grondslag voor het stemmen anders dan door middel van stembiljetten wordt met het wetsvoorstel over het stemmen in een willekeurig stemlokaal (Kamerstukken 2008–2009, 30 569, nr 8) uit de Kieswet verwijderd.
En:
Ook op dit punt hecht ik er aan om te wijzen naar de uitkomsten van de discussie over de betrouwbaarheid van de stemmachines. Een van de conclusies van die discussie was dat de organisatie van de verkiezingen uitsluitend een taak is van de overheid waarbij voor marktpartijen alleen een ondergeschikte plaats is weggelegd. Te weten als leverancier van de middelen die voldoen aan de eisen die de overheid daaraan stelt. Deze conclusie die zowel door het kabinet als de Tweede Kamer is onderschreven brengt met zich mee dat een nieuwe introductie van elektronisch stemmen en/of elektronisch tellen pas aan de orde kan zijn als daarvoor eerst de overheid de eisen heeft geformuleerd en in de regelgeving heeft verankerd. Gezien de complicaties die dit met zich mee brengt, zal ik hiervoor geen initiatieven nemen. Zoals eerder aangegeven acht ik het wenselijk de internationale ontwikkelingen op dit terrein te volgen. Overigens gaan deze ontwikkelingen momenteel juist de andere kant op. Landen waar elektronische hulpmiddelen werden gebruikt keren daarvan terug of heroverwegen de plannen daaromtrent.
[Kamerstuk 2009-2010, Aanhangsel, Tweede Kamer].
3 juni 2009 
Pdf icon.png Handelingen van de Tweede Kamer over het wetsvoorstel Wijziging van de Kieswet en enkele andere wetten houdende invoering van het stemmen met een stempas in een stembureau naar keuze binnen de eigen gemeente (30569). Naast de discussie over problemen die stemmen in een willekeurige stemgemeente met zich meebrengt komt ook het toelaten van verkiezingswaarnemers ter sprake.
Van Raak (SP): Er gaat in Nederland van alles mis. Vindt de VVD-fractie het een goed idee om internationale waarnemers in Nederland uit te nodigen? Ik heb dat al eerder voorgesteld, bij het Europees referendum van 2005. Er is ook van alles misgegaan; alleen de uitslag was goed. Verdient onze democratie het niet om internationale waarnemers uit te nodigen?
Griffith (VVD): Ik ben het niet met u eens dat er ′′van alles′′ misgaat in Nederland. Er gaat ook een hoop goed.
Van Raak: Het is echter toch een mooi idee: een volwassen democratie die haar eigen controleurs, ook vanuit het buitenland, uitnodigt. Wij kunnen allemaal vinden dat het heel erg misgaat of af en toe misgaat of een beetje rommelig is, maar het is toch goed om mensen van buiten daarnaar te laten kijken? Daar zijn wij toch tegen bestand?
Griffith: Dat is het verschil tussen de SP en de VVD: de SP gaat uit van wantrouwen en de VVD gaat uit van vertrouwen. Als het misgaat, moeten wij optreden.
Van Raak: Vertrouwen is goed, controleren is beter.
7 april 2009 
Pdf icon.png Handelingen van de Eerste Kamer vergadering van 7 april 2009 over energie-efficiëntie. De privacygevoeligheid van de 'slimme' energiemeters die op afstand afleesbaar zijn ontlokt kamerlid Laurier een herinnering aan de stemcomputers die in 2006 het kiesgeheim niet bleken te kunnen waarborgen (blz 10):
De heer Laurier (GroenLinks): Voorzitter. Ik kon het niet helpen dat ik bij de voorbereiding van de derde termijn ineens aan de Europese verkiezingen moest denken. Ik bedacht dat veel mensen weer met een rood potlood zullen stemmen, omdat de stemmachines op afstand uitleesbaar bleken te zijn. Ik moest daar even aan denken.
[EK 28, 7 april 2009, Eerste Kamer].
4 november 2008 
Pdf icon.png Advies van de Kiesraad aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het wetsvoorstel Wet inrichting verkiezingsproces. De Kiesraad uit, net als Pdf icon.png Raad van State anderhalf jaar later, ernstige bezwaren tegen het wetsvoorstel. We citeren enkele punten:
2b. Taakverdeling tussen de formele wetgever en de amvb-wetgever.
Terwijl de noodzaak bestaat onderdelen van het verkiezingsproces meer controleerbaar te maken, is er in het wetsvoorstel voor gekozen niet langer alleen detailpunten op het niveau van een algemene maatregel van bestuur vast te leggen, maar ook essentiële onderdelen van het verkiezingsproces te delegeren.
5d. De Kiesraad onderschrijft de wenstelijkheid van een grotere invloed van de minister op het verkiezingsproces, maar is van mening dat het wetsvoorstel de balans te veel laat doorslaan in de richting van het gouvernementele model waardoor de noodzakelijke onafhankelijkheid onder druk komt te staan.
5g. De Kiesraad is van oordeel dat een onderzoek zoals voorgesteld in het wetsvoorstel risico's met zich brengt voor (het ervaren van) de legitimiteit van de uitslagen en van de verkiezingen zelf. Het instrument onderzoek wordt doorgaans ingezet bij vermeende misstanden en kan de verwachting wekken dat de resultaten nog invloed zouden kunnen hebben op de uitslag, terwijl die dan al is vastgesteld. De Raad geeft daarom de voorkeur aan het begrip evaluatie gericht op het aanbrengen van verbeteringen in het verkiezingsproces. Ook adviseert de Kiesraad het toezicht bij een onafhankelijke instantie te beleggen in plaats van uitbesteding van onderzoek aan extern ingehuurden.
Conclusie:
Alles overwegende adviseert de Kiesraad de keuze voor en de opzet van de Wet inrichting verkiezingsproces te heroverwegen.
21 oktober 2008 
Pdf icon.png Brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de Tweede Kamer over het briefstemmen bij de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 13, Tweede Kamer]. Bijlage: Pdf icon.png beschrijving voorziening briefstemmen.
4 september 2008 
Pdf icon.png Brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de Tweede Kamer over het rapport van Fox-IT en het niet doorgaan van het internetstemmen bij de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 12, Tweede Kamer]. Bijlages: Pdf icon.png Fox-IT rapport Advisering toelaatbaarheid internetstemvoorziening waterschappen en Pdf icon.png brief met reactie waterschappen.
2 juli 2008 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg van de vaste commissies BZK en VenW over de beslissing van de staatssecretaris om geen nieuwe stemcomputers in te zetten en het internetstemmen bij de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 76, Tweede Kamer].
30 juni 2008 
Pdf icon.png Brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de Tweede Kamer dat het internet-stemsysteem RIES niet zal worden ingezet bij de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 11, Tweede Kamer].
4 juni 2008 
Pdf icon.png Instelling Klankbordgroep ontwikkeling software. Door de Kiesraad ingestelde klankbordgroep die zal adviseren over de ontwikkeling van software ter ondersteuning van het verkiezingsproces. [Staatscourant 2008, 105, pag. 8].
23 mei 2008 
Pdf icon.png Regeling waterschapsverkiezingen 2008 waarin enkele zaken rondom het internetstemmen bij waterschapsverkiezingen bepaald worden. [Staatscourant 2008, 97, pag. 11].
16 mei 2008 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld met een toelichting op het besluit van het kabinet om voorlopig alleen nog met het rode potlood te stemmen. Een vervanging van de stemcomputers komt er niet. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 64, Tweede Kamer]. Pdf icon.png Bijlage: TEMPEST, specificaties en testmethoden voor elektronische stemapparatuur.
16 mei 2008 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Huizinga met antwoorden op vragen van de vaste commissie over de goedkeuring van de internetstemvoorziening voor de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 10, Tweede Kamer].
9 april 2008 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld, met als Pdf icon.png bijlage de nieuwe eisen voor software die het verkiezingsproces ondersteunt. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 55, Tweede Kamer].
27 maart 2008 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Huizinga over goedkeuringsprocedure internetstemvoorziening voor waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 9, Tweede Kamer].
29 januari 2008 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg van de vaste commissie BZK met de staatssecretarissen Bijleveld en Huizinga over het verkiezingsproces. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 49, Tweede Kamer]. In onze herrinnering vond dit AO toch echt op 30 januari 2008 plaats...
29 januari 2008 
Pdf icon.png Instellingsbesluit van de Expertgroep Nieuwe Stemtechnologie in het Stemlokaal. De Expertgroep krijgt de taak de technische realisatie van de stemprinter en de stemmenteller verder uit te werken teneinde over de haalbaarheid van dit concept te adviseren. [Staatscourant 2008, 25, pag. 8].
17 januari 2008 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld ter voorbereiding op het AO van 30 januari. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 45, Tweede Kamer].
10 januari 2008 
Pdf icon.png Brief aan Kamercommissie Wij hebben, los van de stemcomputers, zorgen over de toekomst van het verkiezingsproces.
19 december 2007 
Pdf icon.png Brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de Tweede Kamer over de waterschapsverkiezingen. [Kamerstuk 2007-2008, 31142, nr. 8, Tweede Kamer]
18 december 2007 
Pdf icon.png Brief aan de Tweede Kamer over de wijziging van het Kiesbesluit.
23 november 2007 
Pdf icon.png Kabinetsstandpunt inrichting verkiezingsproces. Het standpunt van het kabinet gaat in op de belangrijkste lijnen, conclusies en aanbevelingen van het rapport, welke thans een richtinggevende uitspraak behoeven. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 26, Tweede Kamer].
27 september 2007 
Pdf icon.png Aanbiedingsbrief bij het rapport van de Adviescommissie inrichting verkiezingsproces. Van deze gelegenheid maak ik ook gebruik om u te informeren over de Regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines. Ik heb besloten om de huidige regeling in te trekken. [Kamerstuk 2007-2008, 31200 VII, nr. 5, Tweede Kamer].
26 juni 2007 
Pdf icon.png Verslag van het VAO over stemcomputers (plenaire zitting). [Handelingen 2006-2007, nr. 85, Tweede Kamer, pag. 4674-4678].
25 juni 2007 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld met een reactie op het OVSE rapport van 12 maart 2007 over de Tweede Kamer verkiezingen van 22 november 2006. In het algemeen overleg van 24 mei 2007 had de Kamer aangedrongen op een reactie nadat de staatssecretaris eerder had volstaan met toezending van het rapport zonder inhoudelijke reactie. Deze brief blijkt echter ook geen standpunt te bevatten. De staatssecretaris verwijst slechts naar de commissie Korthals Altes en het aankomende wetsvoorstel Financiering politieke partijen. De Nederlandse overheid lijkt zich geen raad te weten met kritiek van de OVSE. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 60, Tweede Kamer].
5 juni 2007 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld met een reactie op de wens van de Tweede Kamer om de broncode van alle software voor verkiezingen openbaar te maken. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 54, Tweede Kamer].
24 mei 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg van de vaste commissie BZK met staatssecretaris Bijleveld over het rapport van de Commissie besluitvorming stemmachines. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 56, Tweede Kamer].
10 mei 2007 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld met een tijdspad voor de aanpassing van de Regeling goedkeuring stemmachines, implementatie van het advies van de commissie Inrichting Verkiezingsproces en de Experimentenwet Kiezen op Afstand . Op verzoek van de vaste commissie BZK voor het AO op 24 mei 2007. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 52, Tweede Kamer]. Met bijlage, een Pdf icon.png reactie van de Kiesraad op het rapport van de commissie Besluitvorming Stemmachines.
26 april 2007 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld over de evaluatie van het internetstemmen tijdens de verkiezingen van 22 november 2006. De Pdf icon.png evaluatie staat niet online bij BZK (vreemd) maar via de Tweede Kamer hebben we een kopie van het inzage exemplaar verkregen. De bijlages uit hoofstuk V van de evaluatie staan weer uitsluitend online; oa het functioneel ontwerp en een risico-analyse. Leuker kunnen we het niet maken, wel moeilijker. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 48, Tweede Kamer].
17 april 2007 
Pdf icon.png Brief met een kabinetsreactie op het rapport Pdf icon.png Stemmachines, een verweesd dossier. Ook worden enkele maatregelen aangekondigd die het gebruik van de Nedap stemcomputers voor de middellange termijn mogelijk moeten maken. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 46, Tweede Kamer].
6 april 2007 
Pdf icon.png Instellingsbesluit Adviescommissie inrichting verkiezingsproces. Hoewel de commissie al sinds januari 2007 aan het werk is, verschijnt nu pas een instellingsbesluit in de Staatscourant. De commissie olv Korthals Altes moet voorstellen doen voor de inrichting van geheime, vrije, betrouwbare, voor ieder gelijkelijk toegankelijke, praktisch uitvoerbare en transparante en controleerbare verkiezingen. De commissie doet verslag voor 1 oktober 2007. [Staatscourant 2007, 77, pag. 8].
2 april 2007 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Bijleveld over het verloop van de PS verkiezingen, plannen voor aanpassingen van de Regeling goedkeuring stemmachines, het gebruik van stempassen en het OVSE rapport. Het OVSE rapport is tevens als bijlage meegestuurd aan de Kamer. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 45, Tweede Kamer].
8 februari 2007 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg van de vaste commissie BZK met minister Nicolaï over de Sdu NewVote en de commissie Korthals-Altes. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 40, Tweede Kamer]. Zie ook de video van het Algemeen Overleg (Windows Media, 80 Mb).
2 februari 2007 
Pdf icon.png Brief van minister Nicolaï aan de Kamer over het Pdf icon.png antwoord dat de minister heeft geschreven op de Pdf icon.png brief van "Wij vertrouwen stemcomputers niet" over de ongekeurde ISS- en Elektor software. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 36, Tweede Kamer].
17 januari 2007 
Pdf icon.png Brief over NewVote van Nicolaï aan de Kamer. Alle pogingen de NewVote te herintroduceren zijn gestrand. De NewVote wordt tijdens de Staten verkiezingen van 7 maart niet gebruikt. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 26, Tweede Kamer].
12 januari 2007 
Pdf icon.png Brief met vragen van de vaste commissie BZK voor minister Nicolaï over de herintroductie van de Sdu NewVote. [Niet opgemaakte versie].
28 december 2006 
Pdf icon.png Instellingsbesluit Commissie besluitvorming stemmachines. Publicatie uit de Staatscourant betreffende de instelling van de commissie die moet terugkijken op de sluitvorming rondom stemcomputers tot 22 november 2006. De commissie die naar de toekomst moet gaan kijken, is nog niet ingesteld. [Staatscourant 2006, 252, pag. 6].
20 december 2006 
Pdf icon.png Brief van minister Nicolaï over de commissie die het kiesproces gaat onderzoeken. De voorzitter wordt oud-minister Korthals Altes, de andere leden zijn nog niet bekend. De commissie moet uiterlijk 1 september 2007 advies uitbrengen. In de eerste helft van januari 2007 zal Nicolaï de Kamer informeren over de aanpak voor de verkiezingen van maart 2007. Het lijkt erop dat de commissie voor die verkiezingen geen advies uitbrengt, dit in tegenstelling tot een eerdere toezegging daarover aan de Kamer. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 24, Tweede Kamer].
29 november 2006 
Pdf icon.png Mondeling verslag van Kamerlid Kalsbeek, namens de commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven, van het onderzoek naar het proces-verbaal van de verkiezingen op 22 november. Wat de commissie wel buitengewoon is opgevallen met betrekking tot de stemmachines, is het aantal en de inhoud van de bezwaren die zijn ingebracht door de kiezers. Er zijn honderden bezwaren ingebracht en die bezwaren richten zich niet alleen en niet vooral op de mogelijke schending van het kiesgeheim en niet op de mogelijke manipulatie van het verkiezingsresultaat, maar vooral op de controleerbaarheid en de transparantie van het stemproces voor de burger. Zoals een kiezer in stembureau Leiden 31 het in zijn bezwaarschrift formuleerde: "Door het gebruik van stemmachines is kontroleerbaarheid vervangen door vertrouwen." De mogelijkheid tot controle voor alle burgers is ingeruild voor vertrouwen in "de autoriteiten" en enkele deskundigen. De commissie gaat ervan uit dat de principiële vraag of wij dát willen, in het overleg dat inmiddels tussen de minister van BVK en de Tweede Kamer loopt, zal worden beantwoord. [Handelingen 2006-2007, nr. 20, Tweede Kamer, pag. 1479-1483].
16 november 2006 
Pdf icon.png Korte brief van minister Nicolaï. Een voortgangbericht over "de nadere beveiligingsmaatregelen van de stemmachines, zoals de verzegeling" ligt voor de Kamerleden "ter vertrouwelijke inzage bij de griffier van de Vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties". [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 15, Tweede Kamer].
3 november 2006 
Pdf icon.png Brief van van minister Nicolaï over "de testen die de AIVD nog bezig was uit te voeren naar de stemmachines van de fabrikant Nedap". De AIVD heeft vier typen van Nedap getest. Van de ES3A1 (270 stuks) blijkt dat "het stralingsgedrag hoger ligt dan bij de andere types". De ES3A1 wordt daarom niet gebruikt op 22 november. Verder worden op de displays van de Nedap geen speciale tekens meer gebruikt (de Kiesraad gaat daarmee Pdf icon.png akkoord). [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 13, Tweede Kamer].
31 oktober 2006 
Pdf icon.png Korte brief van minister Nicolaï. Bij de griffier van de Vaste Commissie van BZK ligt ter vertrouwelijke inzage het rapport van de AIVD "Aanvallen op het stemgeheim via elektromagnetische effecten". Dit is het rapport op basis waarvan de goedkeuring voor de Sdu Newvote werd ingetrokken. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 11, Tweede Kamer]. In het Pdf icon.png Voornemen tot intrekking goedkeuring stemmachines wordt beperkt geciteerd uit dit AIVD rapport. [Staatscourant 2006, 213, pag. 10].
31 oktober 2006 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg met minister Nicolaï over de voortgang van de beveiligingsmaatrelegen voor de verkiezingen van 22 november. Dit was het tweede en laatste mondeling overleg tussen de minister en de Tweede Kamer voor de verkiezingen van 22 november. [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 19, Tweede Kamer].
30 oktober 2006 
Pdf icon.png Brief van minister Nicolaï over de uitkomsten van het AIVD onderzoek. De Sdu Newvote blijkt ongeschikt voor de verkiezingen en de goedkeuring voor deze stemcomputer zal worden ingetrokken. "Uit het onderzoek van de AIVD blijkt dat de Sdu machine straling afgeeft die op een afstand van tientallen meters is op te vangen. Wat kan worden opgevangen is het beeld dat op het scherm zichtbaar is voor de kiezer. Hierdoor kan het stemgedrag van de kiezer worden gevolgd." [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 10, Tweede Kamer].
12 oktober 2006 
Pdf icon.png Verslag van het Algemeen Overleg met minister Nicolaï over "de beveiliging van stemmachines". Dit was het eerste overleg in de Tweede Kamer naar aanleiding van de publicaties van "Wij vertrouwen stemcomputers niet". De minister kondigt verscherpte procedures aan (oa verzegeling en steekproeven door TNO), nader onderzoek door de AIVD en een commissie die het stemproces gaat onderzoeken (na 22 november). [Kamerstuk 2006-2007, 30800 VII, nr. 18, Tweede Kamer].
6 april 1998 
Pdf icon.png Brief van staatssecretaris Kohnstamm over de problemen met stemcomputers en berekening van de uitslag tijdens de verkiezingen van maart 1998. [Kamerstuk 1997-1998, 24244, nr. 9, Tweede Kamer].

Kamervragen

21 september 2009 
Pdf icon.png Kamervragen aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het gebruik van het rode potlood in plaats van stemcomputers. Drie fractieleden van het CDA stellen, klagend over 'administratieve' en 'fysieke' lasten, het rode potlood ter discussie en proberen de deur weer open te zetten voor stemcomputers.
Deze kamervragen werden beantwoord door staatssecretaris Bijleveld-Schouten van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op 7 oktober 2009, zie onder Kamerstukken 8 oktober 2009 : Aanhangsel van de Pdf icon.png Handelingen.
19 november 2008 
Pdf icon.png Kamervragen over stemgeheim bij waterschapsverkiezingen van het lid Gerkens (SP).
26 september 2008 
Kamervragen over het stemgeheim bij de waterschapsverkiezingen van Pdf icon.png Gerkens (SP), Pdf icon.png Halsema (GroenLinks) en Pdf icon.png Schinkelshoek en Koppejan (beiden CDA). [Kamervragen 2008-2009, vraagnr. 2080901010, Tweede Kamer], [Kamervragen 2008-2009, vraagnr. 2080901020, Tweede Kamer] en [Kamervragen 2008-2009, vraagnr. 2080901040, Tweede Kamer].
28 april 2008 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Duyvendak (GroenLinks) over het rapport van de OCSE waarnemingsmissie over de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen. [Kamervragen met antwoord 2007-2008, nr. 2183, Tweede Kamer].
4 september 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Duyvendak (GroenLinks) over de gevolgen van de brand bij de firma Nedap. [Kamervragen met antwoord 2007-2008, nr. 58, Tweede Kamer].
4 september 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Duyvendak (GroenLinks) over beroepsmogelijkheden met betrekking tot goedkeuring van stemcomputers. [Kamervragen met antwoord 2007-2008, nr. 59, Tweede Kamer].
22 mei 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Duyvendak (GroenLinks) over de openbaarheid van de ISS software voor verkiezingen. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 1625, Tweede Kamer].
11 mei 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Spies en Haverkamp (beiden CDA) over de problemen met stemmen in Emmen. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 1526, Tweede Kamer]. Met verwijzing naar een Pdf icon.png Ambtsbericht van de gemeente Emmen.
13 maart 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Gerkens (SP) over het bedrijf Groenendaal. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 963, Tweede Kamer].
13 maart 2007 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Duyvendak (GroenLinks) over het Groenendaal Bureau voor Verkiezingsuitslagen. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 962, Tweede Kamer].
7 november 2006 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Dubbelboer (PvdA) over analfabeten die willen stemmen en het aanpassen van stemcomputers daarvoor. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 306, Tweede Kamer].
10 oktober 2006 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Oudenallen over verkiezingsonregelmatigheden in maart 2006. De plaats van kandidaten op de stemcomputers en de gebruiksvriendelijkheid komen aan de orde. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 123, Tweede Kamer]. En aanvullende Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Oudenallen over assistentie bij het gebruik van stemcomputers. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 124, Tweede Kamer].
10 oktober 2006 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Irrgang (SP) naar aanleiding van het Brennan rapport over de beveiliging van stemcomputers. Suggestie om een onafhankelijke commissie in te stellen. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 144, Tweede Kamer].
10 oktober 2006 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Szabó (VVD), Spies (CDA) en Dubbelboer (PVDA) naar aanleiding van de EenVandaag uitzending. De minister gaat in op de verzegeling en kondigt lange-termijn onderzoek aan naar open source en paper-trail. Er worden echter geen termijnen voor de invoering genoemd. [Kamervragen met antwoord 2006-2007, nr. 145, Tweede Kamer].
7 maart 2006 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Irrgang (SP) en De Wit (SP) aan de ministers van Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties en van Justitie over stemmachines in gevangenissen. [Kamervragen met antwoord 2005-2006, nr. 1013, Tweede Kamer].
31 augustus 2005 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van De Wit (SP) aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over hertellingen bij stemcomputers. Waarin minister Pechtold letterlijk zegt: "Anders dan bij stembiljetten kan er juist bij stemmachines geen twijfel over bestaan of de stemmen juist zijn geteld." [Kamervragen met antwoord 2004-2005, nr. 2267, Tweede Kamer].
16 juni 2004 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Dölle en Van de Beeten (beiden CDA) over het stemgeheim bij waterschapsverkiezingen. [Kamervragen met antwoord 2003-2004, nr. 22, Eerste Kamer].
29 april 2004 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Haverkamp (CDA) en Spies (CDA) aan de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties over de betrouwbaarheid van stemmachines. [Kamervragen met antwoord 2003-2004, nr. 1453, Tweede Kamer].
10 augustus 1998 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Te Veldhuis (VVD) over mogelijke problemen met stemmachines bij gecombineerde verkiezingen van Provinciale Staten en Gemeenteraden in Noord-Brabant. [Kamervragen met antwoord 1997-1998, nr. 1642, Tweede Kamer].
21 april 1998 
Pdf icon.png Kamervragen met antwoord van Poppe (SP) over de toegankelijkheid van stembureaus voor gehandicapten. Anders dan de titel doet vermoeden ook een vraag over de betrouwbaarheid van stemcomputers. [Kamervragen met antwoord 1997-1998, nr. 1120, Tweede Kamer]. Zie ook Pdf icon.png de brief waarnaar de minister in zijn antwoord refereert. [Kamerstuk 1997-1998, 24244, nr. 9, Tweede Kamer].

Evaluaties en onderzoek

november 2012 
Pdf icon.png Evaluatie verkiezingen leden Tweede Kamer (TNS Nipo).
14 mei 2012 
Publicatie van Pdf icon.png National Integrity System Assessment Netherlands 2012 door Transparancy International. Aan dit onderzoek ter verbetering van integriteit en transparantie bij de overheid door de Nederlandse tak van de anti-corruptie organisatie Transparacy International werkten ook medewerkers van de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken mee. Transparancy International geeft aan dat de overheid te kort schiet bij de bewaking van haar integriteit:
It has become clear that governmental decision-makers should systematically look at their own integrity and behaviour. Why is there still no code of conduct for parliamentarians? The whole area of parliamentary integrity mechanisms is lacking. The parliamentary debates concerning disclosure of party financing and election financing were highly due. External political influence bought by large anonymous private parties has to be made more transparent or stopped. More attention is in order for controlling the revolving-door between public and private sectors. These factors are probably also contributory to the low place of politics and political representatives in the public esteem. More in general it is necessary for top level decision makers both in the public and private sector to be more accountable to each other as to their integrity Another conclusion is that the system of checks and balances to realise more integrity is incomplete in the Netherlands.
Het oordeel over de Kiesraad (KR) is redelijk positief, maar er is ook kritiek (blz 154):
Overall, the KR is a highly-respected body which functions well within its competences. Nevertheless, the assessment finds that the way the KR functions is not entirely satisfactory. This is to a large extent caused by its limited role in campaign regulation. At the beginning of 2012 there is still no monitoring of political party financing or the financing of candidates. The legislation which creates the right to monitor those finances is being prepared. The task of monitoring will be with the Minister of BZK. Competence in election administration lies with municipalities and the KR has no authority in overseeing the election process. Formal integrity provisions for KR members are lacking, which is particularly a concern now that there are no prohibitions on their political affiliations. Although formal integrity provisions are absent, in practice the topic of integrity is discussed during the meetings of the KR.
en:
The fact that a few members of the KR are members of a political party has not led to any known incidents, but does pose a risk of individual political considerations becoming internalised.
Most meetings of the KR are not open to the public, because the KR wants its members to speak out freely and consider different options without it becoming known to a wider public or media at a too early stage. This would pose a risk of the KR becoming part of ‘politics’. The meetings which the KR occasionally has with commissions of the Tweede Kamer are generally open to the public. Nevertheless, the fact that most of the [KR] meetings are not open, does limit transparency in the activities of the KR.
De mogelijkheden voor burgers om een klacht in te dienen over of tijdens de verkiezingen zijn bovendien zeer beperkt:
However, there are no rights to appeal decisions made once the polling stations are open. Citizens can only file their complaint in the official report of the specific polling station. The KR can decide, either on its own initiative or in response to a request from a voter, to conduct a recount of the votes for one or more polling stations if there are serious grounds for suspicion that errors or misconduct in the count may have affected the results. There is no possibility for voters, candidates or parties to appeal to a court regarding the redress of irregularities or contesting the results. Voters can send complaints to the authority the elections are held for. The authority can order a recount or a re-election if they consider that there are enough reasons for it.
en:
There are appeal procedures in place which can be used if a citizen does not agree with the KR’s decision on the registration of political parties’ names or candidate lists. However, there are few possibilities for citizens to complain about the way elections take place.
De burger kan dus niet veel doen als zich problemen voordoen (blz 161):
There is no effective right to complain or appeal once the polling stations are open. Citizens can only file their complaint in the official report. If irregularities occur in one of the polling stations, there is little a citizen can do. Most citizens do not know what to do or where to file their complaint. In practice, the mayor of the municipality will decide what to do, but there is no independent institution which can deal with such a complaint. Hardly ever does a citizen who filed a complaint receive feedback on how his complaint was handled.
De Kiesraad zelf zou ook niet al te voortvarend op kritiek reageren (blz 162):
The KR has received complaints in the past about electronic voting and how the use of computers could harm the fairness of elections. One expert did notice that the attitude of the KR is somewhat cautious and defensive. When there is criticism from the public, academics, mayors or international observers regarding elections, the KR does not proactively reflect on the elections by addressing the issues or creating a dialogue with experts of the local authorities.
30 mei 2011 
Pdf icon.png Evaluatie verkiezingen leden Provinciale Staten (TNS Nipo).
21 februari 2011 
Pdf icon.png Internationaal onderzoek stembiljetten en mogelijkheden tot verbetering toegankelijkheid en ondersteund tellen. Dit anonieme (!) onderzoek in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken inventariseert en analyseert de verschillende manieren waarop in Europa met stembiljetten wordt gewerkt. De doelstelling van het onderzoek is als volgt gedefinieerd:
Het doel van het vernieuwen van het stembiljet is tweeledig: een beter toegankelijk stembiljet en een nauwkeuriger en efficiënter proces om de stembiljetten na afloop van de stemming te tellen. Met het beter toegankelijk maken van het stembiljet wordt nadrukkelijk gekeken naar mensen met een beperking; waaronder blinden, slechtzienden en mensen die niet (goed) genoeg kunnen lezen of mensen die de Nederlandse taal niet (voldoende) machtig zijn.
Het ministerie van BZK wenst een inventarisatie en analyse van stembiljetten die in andere landen gebruikt worden, zowel op het punt van de toegankelijkheid als de wijze van tellen en de daarbij gebruikte hulpmiddelen. Deze rapportage bevat het verslag van deze internationale inventarisatie.
3 november 2009 
Pdf icon.png Evaluatie verkiezing Nederlandse leden Europees Parlement. Het experiment met SWS is goed verlopen en het handmatig stembiljetten tellen heeft niet tot noemenswaardige vertraging van de verkiezingsuitslag geleid.
Uit de evaluatie blijkt dat gemeenten en stembureauleden moeite hebben gehad met de situatie dat er geen stemmachines meer mochten worden gebruikt en het tellen gemiddeld circa 90 minuten heeft geduurd. Het kabinet heeft er begrip voor dat gemeenten en stembureauleden hier weer aan moeten wennen. Het is echter van belang om te onderkennen dat een snelle bekendmaking van de uitslag geen doel op zich mag zijn. Het gaat erom dat het verkiezingsproces en dus ook het tellen van de stemmen transparant en controleerbaar verloopt. Overigens wordt er op gewezen het enkele uren later, dan toen er door de stemmachines werd geteld, beschikbaar komen van de uitslag van de telling geen enkel gevolg heeft voor het tijdig vaststellen van de uitslag van de verkiezing.
26 augustus 2009 
Pdf icon.png Evaluatie van het Stemmen in een Willekeurig Stemlokaal experiment tijdens de Europese verkiezingen 2009 door Synovate.

Circulaires aan gemeenten

12 februari 2007 
Pdf icon.png Aanvullende circulaire van BZK voor de Provinciale Staten verkiezingen met informatie over verzegeling, het melden van onregelmatigheden, klachten van kiezers, etc.
18 januari 2007 
Pdf icon.png Circulaire van de Kiesraad voor de Provinciale Staten verkiezingen met zijdelings opmerkingen over stemcomputers.
2 januari 2007 
Pdf icon.png Brief aan de gemeenten over een aanpassing aan de Sdu NewVote die de afluisterbaarheid vermindert. Hierdoor zou de NewVote alsnog gebruikt kunnen worden tijdens de Staten verkiezingen van 7 maart 2007. Uit de brief blijkt niet dat ook op andere punten aanpassingen of testen zijn uitgevoerd.
10 november 2006 
Pdf icon.png Aanvullende circulaire Tweede Kamerverkiezingen met uitvoerige instructies over het controleren van Nedap stemcomputers, afspraken met politie en OM, aanwijzingen voor het aannemen van bezwaren van kiezers, wijze van aanleveren van processen-verbaal, etc, etc.
9 november 2006 
Pdf icon.png Instructie voor controle van de verzegeling van de Nedap stemmachines met foto's. Dit document heeft even op een afgeschermde site van BZK gestaan. Het wachtwoord van die site werd per abuis in een nieuwsbrief gepubliceerd.
3 november 2006 
Pdf icon.png Brief aan de gemeenten die de Nedap ES3A1 gebruiken. Dit type blijkt teveel straling af te geven. Dit betekent dat het type ES3A1 niet bij de komende verkiezing op 22 november 2006 door uw gemeente gebruikt kan worden. Daarom zal Nedap de machines in uw gemeente van het type ES3A1 vervangen door een exemplaar van de andere types, zijnde ES3B, ESN1 en ESD1.
30 oktober 2006 
Pdf icon.png Brief van BZK over de intrekking goedkeuring van de Sdu Newvote en maatregelen tav de Nedap stemcomputers.
17 oktober 2006 
Pdf icon.png Enquête stemmachines van BZK aan de gemeenten. Met deze enquête probeert BZK inzicht te krijgen in de wijze waarop gemeenten de fysieke beveiliging van stemmachines hebben geregeld (bv opslag en transport). Aankruisen wat van toepassing is: "het uitlenen van stemmachines wordt geadministreerd".
25 september 2006 
Pdf icon.png Circulaire aan de gemeenten met bijzondere aandacht voor "maatregelen ter bevordering van de beveiliging van stemmachines". In deze circulaire van BZK worden de procedures rondom het 'verzegelen en bewaken' van de stemcomputers toelicht. Opmerkelijk: een beslissing tot verzegeling was dus al genomen ruim voordat "Wij vertrouwen stemcomputers niet" op 4 oktober 2006 haar bevindingen presenteerde in de uitzending van EenVandaag.

Overige landelijk

27 november 2006 
Pdf icon.png Proces-verbaal van de zitting van het centraal stembureau tot het vaststellen van de uitslag van de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer. Op blz. 178 wordt verslag gedaan van de beveiliging van stemcomputers. Na afloop van de verkiezingen zijn 1023 stemcomputers in het kader van een steekproef onderzocht. "Na onderzoek door de onafhankelijke auditors zijn vijf stemmachines naar het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) overgebracht." Bovendien zijn tijdens de verkiezingsdag nog twee andere stemcomputers aan het NFI overgedragen. "Er zijn sporen aangetroffen die duiden op aantasting van de aangebrachte beveiligingsmaatregelen, maar er zijn geen aanwijzingen die erop duiden dat de werking van de machines is beïnvloed door manipulatie." De Kiesraad noemt ook de bezwaren van kiezers: "In totaal is 335 keer bezwaar gemaakt over mogelijke schending van het stemgeheim en/of mogelijke manipulatie van stemmachines. Het betrof in alle gevallen algemene bezwaren over de betrouwbaarheid van stemmachines die niet met specifieke incidenten die zich in het stemlokaal voordeden, waren onderbouwd. In 57 gevallen is bezwaar gemaakt over andere aspecten van stemmachines, zoals klachten wegens technische storingen."

Antillen

20 maart 2007 
Pdf icon.png Brief van de Minister-president van de Antillen aan de Gezaghebber van het Eilandgebied Curaçao over de overhaaste aanschaf van Smartmatic stemcomputers ter vervanging van Nedap. De paper-trail van de Smartmatic is nog niet in wet- en regelgeving verankerd.

Gemeenten

Almere

13 november 2006 
Christenunie stelt vragen aan het college met de volgende motivatie: "Tegen deze achtergrond vinden wij het raadzaam hieraan in het openbaar aandacht te schenken; om overbodige zorgen weg te nemen, een reële inschatting van de risico’s verbonden aan het gebruik van deze machines te maken en in algemene zin het vertrouwen in het gebruik ervan te herstellen. Dit is van des te meer belang omdat wij de indruk hebben dat de invoering van stemmachines destijds is geschied in een stemming van impliciet vertrouwen in de zegeningen van de moderne techniek, zonder dat serieuze aandacht is geschonken aan problemen die zich in het gebruik zouden kunnen voordoen (en voor een deel zich daadwerkelijk hebben voorgedaan)."

Amsterdam

9 november 2006 
Pdf icon.png Brief van kabinet burgemeester aan "Wij vertrouwen stemcomputers niet": Mosterd na de maaltijd: Wij sturen uw brief voor beantwoording door naar Dienst PersoonGegevens.
1 november 2006 
Pdf icon.png Raadsnotulen met een interpellatie van de raadsleden mevrouw Gazic en mevrouw Van Pinxteren inzake stemcomputers (blz. 19). Twee dagen daarvoor had minister Nicolaï onverwacht de Sdu NewVote afgekeurd. De interpellatie ging desondanks door.
18 oktober 2006 
Pdf icon.png Open Brief aan burgemeester Cohen van "Wij vertrouwen stemcomputers niet": Wij zijn bezorgd over die Sdu newvote computers van u en willen ze wel voor u testen.
21 juli 2006 
PvdA Amsterdam: vragen over stemcomputer PvdA-raadslid Daniel Sajet heeft bij het college opheldering gevraagd over de betrouwbaarheid van de stemcomputers. Hij wil dat er beter toezicht komt in de stemlokalen, maar steunt niet de actie voor terugkeer naar het stempotlood.

Delft

29 oktober 2006 
In Delft doen we niet moeilijk over de stemcomputer. Delftenaren brengen op 22 november hun stem uit via de stemcomputer en niet met een rood potlood. Dat vindt het merendeel van de Delftse politieke partijen. Ze worden daarin gesteund door ruim 62 procent van de bevolking, die vindt dat het prima gaat met de computer. Een artikel uit de lokale pers met daarin de meningen van alle Delftse politieke partijen over de veiligheid en controleerbaarheid van stemcomputers.
28 september 2006
Pdf icon.png Antwoorden van B&W Delft naar aanleiding van de schriftelijke vragen van de SP fractie. De overeenkomst met de antwoorden van B&W Utrecht (22 augustus 2006) zijn frappant. Het is overduidelijk dat B&W van Utrecht en/of Delft deze antwoorden niet zelf hebben geschreven.
3 september 2006 
SP lid Martijn Sipkema stelt Pdf icon.png schriftelijke vragen aan het college in Delft.

Den Haag

5 maart 2007 
Pdf icon.png Brief van burgemeester Deetman aan de gemeenteraad. Op het allerlaatste moment (2 dagen voor de PS verkiezingen) maakt de burgemeester bekend dat de gemeente Den Haag heeft besloten om samen met fabrikant Nedap een klein paper-trail experiment te gaan doen. Nedap brengt een stemcomputer van Amerikaans fabrikaat mee: in dit onderzoek staat de vraag centraal of de kiezer ook zelf behoefte heeft aan zo’n “papieren verslag”. Nedap gaat zelf het onderzoeksrapport schrijven waarvan de burgemeester hoopt dat het een bijdrage kan leveren aan het transparanter maken van het verkiezingsproces.
24 november 2006 
Pdf icon.png Proces-verbaal hoofdstemburo van het kiesdistrict Den Haag : Zitting hoofdstemburo van het kiesdistrict Den Haag. Tijdens de zitting werd aan een belangstellende die een bezwaar inbracht een kopie van het proces-verbaal verstrekt waarin aantekening was gemaakt van het bezwaar. Daarbij werd een Pdf icon.png bijlage gevoegd met de bezwaren die zijn ingebracht bij de stemburo's.
14 november 2006 
Antwoorden van het College van Burgemeester en wethouders van Den Haag op vragen van Groen Links raadslid David Rietveld inzake de betrouwbaarheid van stemcomputers. Het antwoord op vraag 8 is opmerkelijk; B&W van Den Haag denken kennelijk dat de software in de stemgeheugens zit en dat ze alleen die componenten goed moeten bewaken... Of zouden ze denken dat de dienst burgerzaken de (E)PROMS van de stemcomputers voor elke verkiezing opnieuw programmeert?
8 oktober 2006 
Pdf icon.png Nieuwe schriftelijke vragen n.a.v. Nedap hack
30 augustus 2006 
Pdf icon.png Beantwoording schriftelijke vragen door B&W Den Haag. Het gemeentebestuur van Den Haag geeft antwoorden op de vragen van raadslid David Rietveld (GroenLinks) inzake de betrouwbaarheid van stemcomputers. De antwoorden zijn af en toe identiek aan de antwoorden van de gemeente Utrecht. Algemene strekking: alles is in orde, de uitslag en de software worden goed gecontroleerd, en een paper trail biedt geen meerwaarde.
20 juli 2006 
Schriftelijke vragen betrouwbaarheid stemcomputers door GroenLinks in Den Haag GroenLinks stelt naar aanleiding van de wijvertrouwenstemcomputersniet campagne vragen over de controleerbaarheid van stemcomputers.
7 juni 2005 
Drie schriftelijke vragen van Leefbaar Den Haag Met antwoorden over de manier van tellen bij het Europa referendum.
20 april 2004 
Stemcomputers gevaar voor verkiezingen? Vragen van D66 in de gemeente Den Haag. In een artikel in de Automatiseringsgids van 26 maart 2004 wordt verwezen naar mogelijke gebreken van stemmachines die in Nederland veel worden gebruikt. In Ierland is een discussie ontstaan over de betrouwbaarheid van de Nederlandse computers. Reden voor D66 om vragen te stellen aan het College.
26 januari 1993 
Raadsvoorstel Electronisch stemmen. Om te besluiten bij verkiezingen over te gaan tot electronisch stemmen en de hiertoe benodigde apparatuur te betrekken van de firma Nedap/Groenendaal NV te Groenlo naar aanleiding van vragen van raadslid mevr. K.E. de Graaf.

Gouda

6 oktober 2006 
Vragen naar aanleiding van onze Nedap-hack.

Groningen

24 oktober 2006 
Pdf icon.png Antwoorden van B&W op de vragen van de VVD en GroenLinks. Niets aan de hand. "Wij zijn van mening dat ook in Groningen eerlijke en controleerbare verkiezingen gegarandeerd zijn. Stemmen met stemcomputers maakt deel uit van het Nederlandse verkiezingsproces. Toezicht en controle is o.a. een taak van de stembureauleden en de kiezer kan de gang van zaken in het stemlokaal controleren."
De VVD is tevreden met de antwoorden.
11 oktober 2006 
In Groningen hebben de VVD en GroenLinks fractie samen schriftelijke vragen gesteld over de vermeende onbetrouwbaarheid van stemcomputers.

Hilversum

21 april 2008 
Het CDA stelt vragen over de organisatie van de verkiezingen nu niet langer gebruik gemaakt mag worden van stemcomputers waardoor meer en grotere stemburo's nodig zijn en meer personeel.
16 november 2006 
Het college van burgemeester en wethouders heeft de vragen van de CDA fractie beantwoord en staan gepubliceerd op de website van de gemeente Hilversum. Zie ook Pdf icon.png pdf.
21 september 2006 
In Hilversum heeft het CDA schriftelijke vragen gesteld in de gemeenteraad over de beveiliging van stemcomputers naar aanleiding van de website van "Wij vertrouwen geen stemcomputers". Zie ook Pdf icon.png pdf. De vragen zijn inmiddels gepubliceerd op de website van de gemeente Hilversum.

Purmerend

20 september 2006 
Naar aanleiding van de antwoorden van B&W Purmerend heeft Stadspartij P93 Pdf icon.png aanvullende vragen gesteld over stemcomputers.
12 september 2006 
De fractie van Stadspartij Purmerend '93 heeft de Pdf icon.png schriftelijke antwoorden van Burgemeester en Wethouders ontvangen op de vragen die zij hebben gesteld over de controleerbaarheid van de verkiezingen. De antwoorden zijn niet erg opvallend en komen overeen met de antwoorden van andere gemeentebesturen. B&W willen nog wel even het volgende duidelijk maken: "Overigens maakt Purmerend geen gebruik van stemcomputers maar van stemmachines". Als ze dit maar vaak genoeg blijven roepen, gaan ze er misschien zelf nog in geloven. Verder geeft het college ruiterlijk de grote makke van stemcomputers toe: "Hertelling is niet mogelijk omdat stemmachines geen bewijs van de uitgebrachte stem printen. Door u reeds aangeduid als afwezigheid van een 'paper trail'". Echter, het college acht controleerbaarheid door middel van een "paper trail" om de verschillende redenen niet noodzakelijk en gewenst (zie document) en geeft aan dat de mogelijkheid tot hertelling niet door het Ministerie wordt voorgeschreven.
18 augustus 2006 
In Purmerend heeft al enige tijd de computer het oude vertrouwde stembiljet verdrongen. Stadspartij P93 vindt dat iedere burger in staat moet staat zijn de verkiezingen te controleren. Daarom stelt de partij Pdf icon.png schriftelijke vragen aan het gemeentebestuur. Zie ook het Pdf icon.png persbericht.

Tilburg

4 september 2006 
In het Speaker.png debat van maandag 4 september over de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen in Tilburg doet burgemeester Vreeman de toezegging (niet groot en niet van harte) om het probleem van de stemcomputers bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) aan te kaarten.
8 maart 2006 
Pdf icon.png Brief van SP Tilburg aan de burgemeester van Tilburg en de voorzitter van de commissie Modern Bestuur waarin in wordt verzocht om extra punten expliciet mee te nemen in de Pdf icon.png evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen en deze evaluatie vervolgens te Pdf icon.png agenderen voor een bijeenkomst van de commissie Modern Bestuur. Een van de extra punten gaat in op de onmogelijkheid tot hertellingen: "Opnieuw kregen wij vragen over de (on)mogelijkheid een hertelling te houden. Ik herinner me bij de vorige verkiezingen diezelfde discussie te hebben gevoerd, maar ‘de computers die Tilburg gebruikt zijn oké en dus is hertelling niet nodig’, was daarvan de conclusie. De kieswet staat ook niet toe dat een papieren uitdraai van de computerkeuze wordt gemaakt die bij een eventuele hertelling gebruikt kan worden. Maar omdat deze vraag blijft terugkomen is het wellicht zinvol hier toch nog eens over na te denken."
26 april 2004 
SP-fractie in Tilburg stelt vragen over stemcomputers Het tellen van de computer-stemmen bij de komende verkiezingen moet controleerbaar worden gemaakt. Tijdens de vorige gemeenteraadsverkiezingen ontving de SP-fractie van diverse kanten kritiek op het computer-stemmen, waarbij een hertelling onmogelijk is. Overleg met de gemeente hierover leverde geen verbetering op. Inmiddels gaan meer stemmen op om naast het uitbrengen van de digitale stem daar ook een papieren bewijsje van te printen. Het antwoord van B&W is als volgt: "Het stemmen met een stemcomputer is veel nauwkeuriger, veel betrouwbaarder en geeft veel sneller dan het stemmen met stembiljetten de uitslag." Zie ook het Pdf icon.png persbericht in het Brabants Dagblad.
27 april 2004 
Pdf icon.png Vraag en antwoord over paper trail - Bent u bekend met de mogelijkheid om na het uitbrengen van de digitale stem hiervan een papieren bewijs te printen, dat door de kiezer gecontroleerd kan worden en daarna in een “ouderwetse” stembus kan worden gedaan voor het geval een hertelling van de stemmen wordt gewenst?

Utrecht

28 September 2007 
Pdf icon.png Antwoord van de gemeente Utrecht op ondervermelde brief met bezwaar tegen eventuele inzet van stemcomputers bij het referendum mocht de rechter de goedkeuring van de computers afwijzen.
20 September 2007 
Pdf icon.png Brief aan de Gemeente Utrecht met bezwaar tegen eventuele inzet van stemcomputers bij het referendum mocht de rechter de goedkeuring van de computers afwijzen.
22 augustus 2006 
Pdf icon.png Schriftelijke antwoorden van het gemeentebestuur met daarin onder andere: "[...]Uiteraard worden van gemeentewege voorafgaande aan een verkiezing alle stemmachines uitvoerig getest", "Het College is dan ook van mening dat het invoeren van een paper trail geen meerwaarde biedt bij het stemmen met stemcomputers" en "De keuze voor stemcomputers is onder meer gedaan omdat het de menselijke fouten die gemaakt worden bij het uitbrengen van de stemmen minimaliseert en fouten bij het tellen van stembiljetten voorkomt. Daarnaast worden door kiezers bij het stemmen met stemcomputers veel minder ongeldige stemmen uitgebracht. Men kan alleen nog blanco stemmen".
3 augustus 2006 
Leefbaar Utrecht stelt vragen over de stemcomputer Leefbaar Utrecht maakt zich naar aanleiding van de 'Wij vertrouwen stemcomputers niet'-campagne zorgen over de stemcomputer en heeft hierover vragen gesteld aan het Utrechtse college van b&w. De partij vraagt zich onder andere af of in Utrecht de wens bestaat de controleerbaarheid van de verkiezingsuitslag te vergroten, en hoe aan die wens gehoor zou kunnen worden gegeven. Ook willen ze informatie van het College over de kosten van het stemmen per computer en met biljetten.

Onderhandelingen met ons

27 juli 2006 
Mail van Rop : Als we black-box voting samen netjes gaan begraven dan graag. Maar als we het juist nog langer in leven moeten gaan houden dan liever nog even niet.
21 juli 2006 
Mail van René Mazel, plv. directeur Constitutionele Zaken en Wetgeving bij min. van BZK : Het ministerie en Kiesraad nemen de campagne zeer serieus. Kunnen we niet eens praten?
Wij