Personal tools

Trouw 05 05 1998

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

Stemmen per computer: 'Blijf van de knoppen af!'

GROENLO/ZOETERMEER - "Kun je nou niet na de verkiezingen bellen, als alles goed gegaan is?'

En als het antwoord nee is, legt de woordvoerster van het veelgeplaagde Civility, het softwarebedrijf dat had moeten zorgen dat op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam alles goed ging, het probleem van toen zo kort mogelijk uit. "Er zat iets in de software dat omgezet moest worden. En dat ging niet goed.'

Valt er meer te zeggen over verkiezingen en falende computers? Natuurlijk. Want er blijken altijd weer falende mensen achter te zitten, en dat zijn minstens even vaak de gebruikers als de makers. De 382 gemeenten (van de 548) die inmiddels met de computer laten stemmen, zijn daar echt niet allemaal in maart mee begonnen, maar toch ging er die dag opvallend veel fout. En op Civility na willen de leveranciers graag uitleggen hoe het morgen wel goed gaat.

"Eigenlijk is er met onze machines niks fout gegaan', zegt Lizet Elshoff, verantwoordelijk voor de stemmachines van Nedap in Groenlo. "Het ging mis bij de uitslagverwerking in Den Haag en in andere grote steden.'

Die verwerking staat in principe los van het stemmen per computer. Of het nu met het rode potlood, met een speciale machine of met een PC gebeurt, aan het eind van de dag moet er per stembureau een lijst komen met het aantal stemmen dat elke partij en elke kandidaat in dat bureau heeft gekregen. Die lijst moet naar het gemeentehuis, en daar moet alles worden opgeteld.

Bij potloodstemmen neemt de voorzitter van het stembureau alleen het procesverbaal mee. Bij stemmen met een machine van Nedap (in 320 gemeenten) of Imtech (58), neemt hij in plaats daarvan een geheugenkaart mee: een computeronderdeel waarin tijdens het stemmen alle gegevens zijn vastgelegd. En bij stemmen op een PC van het bedrijf VUGA, zoals in maart voor het eerst in vier gemeenten gebeurde, is het een gewone floppy disk.

Wat er in maart gebeurde was, dat in Goes en Bunschoten nieuwe systemen hun gebruikers teleurstelden bij het stemmen zelf. In Amsterdam en Den Haag bleek het probleem juist te zitten in die tweede fase: het per computer vaststellen van de uitslag en die meteen fraai presenteren aan de wachtende lokale politici.

Het stemmen gebeurde in Goes en Bunschoten, en met veel minder problemen ook in Medemblik en Gorinchem, voor het eerst op PC's. In principe een gevaarlijk voertuig voor de politieke wil van een wijk, mopperen de concurrenten. Een PC kan immers in principe van alles, terwijl je op verkiezingsdag wilt dat het apparaat maar een ding doet, en foutloos. Stemmen op een machine die het woord 'virus' een nieuwe betekenis heeft gegeven, kan dat wel goed gaan?

Maar het is allemaal uitgebreid gekeurd door Kiesraad, TNO en Binnenlandse Zaken, bezweert interim-directeur W. Immink van VUGA. Zo draait het stemprogramma alleen maar op een PC, waar verder geen andere programma's op staan. Een gemeente die zuinig is en er voor tussen twee verkiezingen een tekstverwerker op zet, overschrijft daardoor informatie die bij het installeren op allerlei 'geheime plaatsen' op de harde schijf is gezet. Net als de over de deur geplakte haar in detectives, garandeert die maatregel dat de computer 'fabrieksnieuw' is.

Van zulke beveiligingsmaatregelen zijn er tientallen. Zo zijn er in elk stembureau twee PC's, die elkaar voortdurend in de gaten houden. Alleen deden ze dat soms een beetje te secuur.

Toen de stembureaus op 4 maart om acht uur dichtgingen, gaven de PC's in Goes en Bunschoten hun gegevens niet prijs. Op het scherm verscheen een waarschuwing: er was misschien iets mis met de stemming, want de 'voorzitterscomputer' had verscheidene malen geen contact kunnen krijgen met de 'kiezerscomputer'.

Dat dankte je de koekoek want die kiezerscomputer, hadden de leden van stembureau die dag tot hun ergernis vastgesteld, was na het uitbrengen van elke stem een seconde of vijftien buiten westen. Dat zorgde voor flinke files. Waarna dus ook nog technici van VUGA de computers moesten nakijken om te controleren of de steminformatie wel ongeschonden op de schijf stond.

"We hadden wel proefverkiezingen gehouden', zegt Immink, "maar aan die vijftien seconden had niemand gedacht.' Het probleem van de elkaar kwijtrakende PC's wil hij per se geen ontwerpfout noemen. "Het was hoogstens een te strenge beveiliging.'

Met stemmachines heb je dat soort problemen niet, stellen de producenten daarvan met genoegen vast. Toch raakten ook gebruikers van stemmachines (of zelfs rode potloden) in de stress. In Den Haag bijvoorbeeld, in Utrecht, in Nijmegen.

Allemaal grote steden. En dat is geen toeval, zegt Elshoff van Nedap. "Wij leveren ook de programmatuur voor het verwerken van de uitslagen. Voor grote steden hadden we een speciaal systeem ontworpen, waarbij zeven PC's los van elkaar de geheugenkaarten inlezen, en die gegevens weer aan een achtste doorgeven.'

Maar sommige gemeenten maakten het zichzelf gemakkelijk. Zo'n gemeentehuis staat vol PC's, verbonden door een netwerk. Als je het optelprogramma op de centrale computer van het netwerk installeert en een aantal aangesloten PC's ermee aan het werk zet, gaat het ook. Dat wil zeggen: totdat het op het netwerk toevallig heel druk wordt.

En dat gebeurde. Elshoff: "Als die gegevens over een netwerk gaan, moet dat natuurlijk op een heel veilige manier gebeuren. Dat betekent in de praktijk dat er voortdurend heel veel informatie heen en weer gaat.'

Op zich kan een netwerk dat nog wel aan, maar als het om zeven inleesstations gaat wordt het al moeilijker, en als dan het netwerk 's avonds ook nog automatisch zijn reservekopie gaat maken van alle gegevens op alle PC's, dan wordt het wachten voor de burgemeester en zijn gasten. Dat gebeurde er dus op die avond? Elshoff: "Ja, tien uur is een heel gebruikelijke tijd voor een back-up.'

Wat moet een gemeente dus vooral doen om te zorgen dat alles soepel loopt morgenavond? Elshoff: "De backup netwerk uitschakelen. En zorgen dat je bereikbaar bent. Het is wat lastig wanneer onze hulpdienst terugbelt en ontdekt dat het gemeentehuis het antwoordapparaat er gewoon op heeft staan.'

En voor morgen overdag heeft bedrijfsleider Wim Conijn van Imtech een duidelijk advies. "Blijf van alle knoppen af. Meestal als er storingen zijn, blijkt dat mensen op knoppen hebben gedrukt waar je niet eens bij hoort te kunnen. De leden van die stembureaus verveelden zich, denk ik. Het is zeker door de komst van de stemcomputer heel vervelend werk geworden. Maar daar kan ik ook niks aan doen.'

Wij