Personal tools

Volkskrant 04 05 1998

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

'Als er te veel partijen komen, is stemmachine te klein'

Een proefverkiezing begin april in Goes moest eraan te pas komen om de problemen met de computer onder de knie te krijgen. Woensdag zit er een helpdesk van de VUGA. Volgens directeur WIM IMMINK gaat er dit keer niks mis. 'Maar er kan natuurlijk alijd een stroomstoring optreden.'

JE KUNT het zo gek niet bedenken of het is er. Alles wat maar ook in de verste verte met verkiezingen te maken heeft, ligt opgeslagen in een paar loodsen ter grootte van enkele voetbalvelden. Stapels stemhokjes, bruin gelakt, demontabel. Honderden stembussen, vervaardigd van duurzaam metaalplaat. Of het karton dat op veel stembureaus voor de laatste keer zal hangen: 'Verzoek de potloden niet te bevochtigen.'

Plaats: Zoetermeer, bedrijfsterrein. Bedrijf: VUGA. Verenigde Uitgevers Gemeente Administratie. 'Er gaat waarschijnlijk heel veel materiaal, dat na de verkiezingen door gemeentes wordt opgeborgen, verloren', zegt Wim Immink (43), waarnemend directeur van VUGA. 'Een gemeente als Amsterdam neemt bijvoorbeeld steevast bij ons vijftig tot zestig stemhokjes af. Waar ze ze laten, ik weet het niet.'

Het bedrijf dat in 1919 werd opgericht, behaalde vorig jaar een omzet van ruim tien miljoen gulden. Het begon met een klein kantoortje in Voorburg dat voornamelijk formulieren maakte voor ministeries.

Nu staat Immink tijdelijk aan het hoofd van een onderneming die het breukvlak begeleidt tussen het stemmen met potlood, op een machine en per computer. Maar de enorme papierwinkel blijft nog steeds een van de belangrijkste fundamenten van VUGA.

'Voor de automatisering van sociale diensten hebben we een heel administratief pakket samengesteld. Verder zijn we bezig met een project voor de de bevolkingsadministratie. Voor wat betreft sociale zaken in gemeentes zijn we marktleider. Als je eens wist wat er aan papier gebruikt wordt bij iemand die werkloos is geworden. Voor de burgerlijke standen van gemeenten hebben we hier zo'n drieduizend formulieren. Neem alleen al de zogeheten verhuiskaart. Daarvan heben we vijfhonderd soorten. In enkelvoud, tweevoud, drievoud.'

VUGA levert alle producten die met verkiezingen te maken hebben, legt Immink uit. Totale bureaucratie, zou je als buitenstaander denken, maar de waarnemend directeur zegt in een half jaar dat hij leiding geeft aan de onderneming behoorlijk enthousiast is geworden.

'Het aardige van dit werk is dat het allemaal zwaar onderhevig is aan reglementen. Daardoor ga je toch echt heel anders aankijken tegen verkiezingen. Je moet van alles verrekte goed op de hoogte zijn, om het verkiezingsproces naar behoren te laten verlopen', zegt Immink.

Hij geeft een paar voorbeelden. Enkele kandidatenlijsten worden ontvouwd. 'De lettertypen met namen van kandidaten mogen onderling niet verschillen. Een partij met veertig kandidaten op de lijst, moet in hetzelfde korps worden vermeld als een kleinere partij. De voorletters van kandidaten moeten kloppen, evenals de woonplaatsen. Zelfs als er maar een puntje niet goedstaat, gaat alles over.

'De gemeenten en ook de partijen controleren de gegevens. Als je zo'n operatie meemaakt, kijk je toch heel anders tegen zo'n verkiezingscircus aan. Je moet goed bedenken dat er nog steeds 250 Nederlandse gemeenten op papier stemmen. Er zijn 350 gemeentes die stemmachines inzetten, terwijl bij zes gemeenten de moderne pc's worden geplaatst.'

Bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen in maart maakten vier gemeenten gebruik van een computer. Goes, Medemblik, Gorichem en Bunschoten-Spakenburg. Niet overal liep het op rolletjes, moet Immink toegeven.

'In Medemblik was het nog betrekkelijk eenvoudig, omdat er daar slechts vier stembureaus waren. Met vijftien tot twintig bureaus wordt het complexer. Laat staan als het om grote steden gaat met tegen de 450 bureaus. Om die reden wordt bijvoorbeeld in Amsterdam nog steeds met papier en potlood gewerkt.'

Stemmen met een VUGA-stemmachine is eenvoudig, legt Immink uit. Hij plaatst zo'n machine op een bureau. Een paneel van ongeveer anderhalve meter met drukknopjes wordt zichtbaar. 'Daaroverheen komt het stembiljet te liggen', verduidelijkt hij. Een druk op een knop is voldoende. In plaats van een hokje rood maken, druk je op een knop. De keus wordt in een geheugenkaart opgeslagen.'

Bijna waren de stemmachines te klein gebleken voor de Tweede Kamerverkiezingen. 'Stemmachines kunnen niet meer dan 36 kolommen aan. Sommige grote partijen hebben zoveel kandidaten dat ze al drie kolommen beslaan. Het gaat nu nog net voor deze kamerverkiezingen, maar als er te veel partijen komen, zijn de stemmachines te klein. Dan heb je een probleem.'

Computerstemmen leidde hier en daar tijdens de gemeenteraadsverkiezingen tot moeilijkheden. Stemmen op de computer is eigenlijk niets anders dan kiezen in een hokje. Er moeten alleen meer handelingen worden verricht. Eerst wordt de partij gekozen, daarna de kandidaat, en tenslotte drukt de kiezer op een toets voor akkoord. Net als bij pinnen in een winkel.

Toch ging het met 'touch-screen' in maart mis. 'Probleem was dat de toestemming voor de nieuwe technologie nogal laat was aangevraagd en ook afgegeven. We moesten razendsnel aanleveren. Zo ging Goes over van papier en Bunschoten-Spakenburg van een stemmachine naar een computer. Door een technisch probleem bij een drietal computers ontstonden er wachttijden.

'In Goes kwam dat doordat de vrijgiftetijd van een aantal computers te lang was. Na elke handeling was er een periode van tien tot twintig seconden nodig om de computer weer vrij te geven voor een nieuwe stemmer. Dat heeft lange wachttijden veroorzaakt. En mensen hebben geen zin om een uur in de rij te gaan staan voor een computer om te gaan stemmen.'

Een proefverkiezing begin april in Goes moest eraan te pas komen om de problemen onder de knie te krijgen. 'Daar zijn 1700 stemmen door echte kiezers uitgebracht', zegt Immink.

'Ze kregen een kopje koffie en hen werd gevraagd mee te doen om te kijken of het systeem zich beter zou gedragen. We haalden een gemiddelde van tussen de 120 en 140 stemmers per uur. Dat is een mooi gemiddelde, temeer daar er betrekkelijk veel ouderen waren, die doorgaans toch iets meer moeite hebben met nieuwe technologie. Het liep goed. Het systeem is stabiel. De problemen die er toen waren, zijn nu opgelost.

De vier gemeenten uit maart stemmen nu weer met de computer, aangevuld met Tilburg en Culemborg. Immink denkt dat VUGA het aankan. 'Woensdag zitten we hier in Zoetermeer klaar met een technische helpdesk van tien mensen. Alle apparatuur is getest door TNO, dus normaal kun je zeggen dat er niets kan misgaan. Maar er kan natuurlijk altijd een stroomstoring optreden. En in elk dorp kan ook iemand rondlopen die met een moker een computer te lijf gaat. Of er komt iemand, die een rotje in een stembus gooit. Ik denk dat je dat nooit kunt uitbannen.'

De tijdelijk VUGA-directeur toont de magazijnen waarin misschien wel honderduizenden folders en stemaanwijzingen zijn opgeslagen. Het 'materiaalboekje' dat uitgegeven werd voor de komende Kamerverkiezingen beslaat zestig bladzijden. Daarin staan meer dan tweehonderd artikelen vermeld die VUGA levert. Wegwijzers voor de gehandicapte kiezer. Folders hoe te handelen bij verblijf in het buitenland. En een pamflet voor de kiezers die voor het eerst gaan stemmen. 'Als jij geen keuze maakt, dan kiest de politiek wel zonder jou. Voorkom dat en laat jouw stem niet verloren gaan: ga stemmen.'

Immink rekent uit dat er voor de verkiezingen alleen al tegen de 3500 rode kleurpotloden de deur zijn uitgegaan. Met kettinkjes en al. 'We leveren ze als setje met een puntenslijper. Na de verkiezingen bergen gemeenten ze op. Maar met dozen tegelijk verdwijnen ze kennelijk weer.'

Wij