Wat is er gebeurd

From Wij vertrouwen stemcomputers niet

In juli 2006 hebben we deze website gelanceerd en zijn we begonnen aandacht te vragen voor het principiële punt dat stemcomputers de verkiezingen voor de burger oncontroleerbaar maken. Daarnaast gaven we aan het gevoel te hebben dat zowel de regelgeving als de techniek rond stemcomputers ernstig tekort schoten. Uit de reeds openbare documenten en de documenten die we kregen als gevolg van onze Wob-verzoeken bleek al snel dat het met die regelgeving inderdaad niet goed zat: hele cruciale zaken bleken niet geregeld. Verder kwamen we er achter dat stemmen met de invoering van de stemcomputer vaak helemaal niet goedkoper was geworden: in Amsterdam zelfs 1 miljoen per verkiezing duurder. Ook de volledige privatisering van de verkiezingen bleek veel verder gevorderd dan we dachten: vooral de firma Sdu viel in dit opzicht op.

In augustus zijn we aan het werk gegaan om te bewijzen dat de tekortkomende regelgeving in de praktijk tot onveilige machines heeft geleid. We kregen een aantal Nedap ES3B stemcomputers te pakken, hebben daar de hele maand september aan gesnuffeld en hebben toen een rapport geschreven dat bijster weinig heel liet van de diverse uitspraken die ministerie en Nedap door de jaren heen hebben gedaan over de vermeende veiligheid van dit stuk computer-prehistorie.

Op 4 oktober kwamen we in EénVandaag en lieten we zien dat je een Nedap stemcomputer met een simpele ingreep kunt laten liegen over de verkiezingsuitslag. In dezelfde uitzending werd ook aangetoond dat de feitelijke beveiliging van de stemcomputers slecht geregeld was. Zo bleken in de gemeente Rotterdam alle 400 Nedap stemcomputers in een onbeveiligde loods op een louche industrieterrein te staan. Op 5 oktober presenteerden we ons rapport en lieten we zien dat niet alleen verkiezingsfraude eenvoudig was, maar dat ook met simpele middelen op afstand ontvangen kon worden wat iemand stemde. Ook kondigden we aan in een kort geding te gaan eisen dat onze verkiezingen eerlijk, controleerbaar en geheim zijn. De consternatie die daarna ontstond leidde er op 12 oktober toe dat minister Nicolaï in de Tweede Kamer beloofde een onafhankelijke commissie in te stellen die het hele stemproces onder de loep moest gaan nemen. Tevens kondigde hij aan dat de stemcomputers beter worden beveiligd en dat alle typen stemcomputers door de AIVD op radiostraling onderzocht zouden gaan worden. De media zagen, als gevolg van de aangekondigde maatregelen, in dat wij al die tijd toch wel een punt hadden. De algehele media-aandacht voor de campagne nam na 12 oktober verder toe.

Als donderslag bij heldere hemel kwam vervolgens op 30 oktober het bericht dat Nicolaï alle Sdu Newvote stemcomputers heeft afgekeurd omdat die volgens de AIVD op te grote afstand te ontvangen zouden zijn. Amsterdam moest, tot grote ergernis van burgemeester Cohen, terug naar het rode potlood en voor 34 andere gemeenten was ineens onzeker of er nog vervangende stemcomputers geregeld konden worden. Het media-bombardement dat volgde op deze aankondiging stuwde de bekendheid van onze campagne naar ongekende hoogten. Wel leek het ineens alleen maar te gaan over die radiostraling en verdwijnen de veel fundamentelere vragen rond de controleerbaarheid van de verkiezingsuitslag teveel naar de achtergrond. We besloten ons kort geding af te blazen. Dit deden we ook omdat we, als we het zouden winnen, vooral een verpletterende chaos zouden scheppen die niet noodzakelijkerwijs leidt tot begrip voor onze standpunten of sympathie voor de gedachte dat er bij verkiezingen iets met papier moet gebeuren.

Op 22 november vonden, zonder noemenswaardige incidenten, de Tweede Kamerverkiezingen plaats. Wij deelden op die dag in alle Amsterdamse stembureaus appeltaart en een brief uit. Op 27 november werd de uitslag door de Kiesraad officieel vastgesteld. De voorzitter van de Kiesraad geeft ter zitting aan dat de toekomst helemaal open ligt en speculeert hardop over een eventuele toekomst met een 'paper trail'. De commissie voor het onderzoek van de geloofsbrieven (van de Tweede Kamer) geeft aan de zaak tot in de kern te begrijpen:

Wat de commissie wel buitengewoon is opgevallen met betrekking tot de stemmachines, is het aantal en de inhoud van de bezwaren die zijn ingebracht door de kiezers. Er zijn honderden bezwaren ingebracht en die bezwaren richten zich niet alleen en niet vooral op de mogelijke schending van het kiesgeheim en niet op de mogelijke manipulatie van het verkiezingsresultaat, maar vooral op de controleerbaarheid en de transparantie van het stemproces voor de burger. Zoals een kiezer in stembureau Leiden 31 het in zijn bezwaarschrift formuleerde: "Door het gebruik van stemmachines is kontroleerbaarheid vervangen door vertrouwen." De mogelijkheid tot controle voor alle burgers is ingeruild voor vertrouwen in "de autoriteiten" en enkele deskundigen. De commissie gaat ervan uit dat de principiële vraag of wij dát willen, in het overleg dat inmiddels tussen de minister van BVK en de Tweede Kamer loopt, zal worden beantwoord.

In december 2006 werd bekend dat de commissie die het verkiezingsproces gaat onderzoeken geleid zal worden door ex-minister van justitie en oud-voorzitter van de Eerste Kamer, de heer Frits Korthals Altes.

Op 4 januari 2007 maakte het ministerie bekend dat de Sdu NewVote stemcomputer waarschijnlijk opnieuw zou worden toegelaten: de radioproblemen waren in overleg met de AIVD binnen aanvaardbare marges gebracht en er was overeenstemming bereikt over een tijdspad waarbij de computers nog tijdens de Statenverkiezingen van 7 maart konden worden ingezet. Naar de beveiliging van deze computer had toen voor zover wij weten nog steeds helemaal niemand gekeken, dit terwijl er mede door de inzet van Windows XP en een draadloos GPRS modem grote twijfels aan de veiligheid zijn. Inzet van de NewVote was volgens ons alleen al om die reden volstrekt onaanvaardbaar. Tot dan toe was er van de zijde van de overheid met betrekking tot stemcomputers sprake van een ernstig verwaarloosd dossier en een traag ontwaken na diverse signalen uit de samenleving dat het niet goed zat. Dat er bij de afgelopen verkiezingen nog gebruik is gemaakt van Nedap stemcomputers is ook na dit ontwaken weliswaar niet goed, maar eventueel te billijken met een beroep op overmacht: de overheid kan op dit moment zelf helemaal geen verkiezingen meer organiseren. Maar rond de Sdu NewVote gebeurde nu iets anders: hier handelde de minister, de ogen hopelijk inmiddels wijd open, evident tegen beter weten in en zette hij een eerlijk verloop van de verkiezingen willens en wetens op het spel.

Op 12 januari maakte de gemeente Amsterdam bekend dat burgemeester Cohen besloten had om bij de Statenverkiezingen van 7 maart toch op papier te gaan stemmen. Reden is dat de minister had aangegeven de Sdu NewVote pas begin februari goed te kunnen keuren, en daar wilde Amsterdam niet op wachten. En al op 17 januari bleek Amsterdam een vooruitziende blik te hebben, de minister kondigde aan de schorsing van de NewVote goedkeuring toch in stand te houden omdat Sdu er meerdere malen niet in was geslaagd om de NewVote door de stralingskeuring van de AIVD heen te krijgen. Er werd dus gelukkig alweer niet gestemd op de NewVote.

Dan wordt op 19 januari bekendgemaakt dat de "Commissie inrichting verkiezingsproces" met de werkzaamheden is begonnen en op 29 januari hebben onze standpunten voor enkele leden van de commissie uiteen mogen zetten.

De soap rond de Sdu NewVote ging ondertussen gewoon nog even door: Sdu spande een kort geding aan tegen de staat dat op 2 februari diende. Op 5 februari deed de rechter uitspraak: de minister moest de AIVD binnen 6 uur na de uitspraak de opdracht geven om de NewVote opnieuw te testen. Op 8 februari maakt minister Nicolaï tijdens een Algemeen Overleg in de Tweede Kamer bekend dat deze keuring opnieuw aantoonde dat de NewVote teveel straling afgaf.

Het ministerie voor Bestuurlijke Vernieuwing is bij het aantreden van het nieuwe kabinet opgeheven, en het verkiezingsproces is nu de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van BZK, mevrouw Ank Bijleveld, tot haar benoeming als staatssecretaris lid van de Commissie inrichting verkiezingsproces.

Op 28 februari maakten we in samenwerking met NRC Handelsblad bekend dat Jan Groenendaal, maker van de verkiezingssoftware die nodig is om de enig overgebleven stemcomputer te kunnen gebruiken, de Staat had bedreigd. Als de Staat zijn bedrijf niet zou kopen dan zou Groenendaal niet meewerken aan de provinciale verkiezingen. Zonder Groenendaal's hulp kunnen er in Nederland geen verkiezingen plaatsvinden. Het NRC schreef er twee artikelen over, en GroenLinks en de SP stelden Kamervragen.

Op 22 januari laten we de staatssecretaris middels een brief weten weten dat alle goedkeuringen voor stemcomputers op oneigenlijke gronden zijn afgegeven. De staatssecretaris kwam met een malle oplossing maar toen wij lieten weten dat die vlieger niet opgaat kondigde zij aan om dan nog maar snel even voor de commissie Korthals Altes rapporteert de regels te gaan veranderen.

Rond de verkiezingen van 7 maart experimenteert Nedap onder de vlag van de Universiteit Twente met een tamelijk gare paper-trail oplossing en is men in Enschede heel modern aan het spelen met het verzenden van verkiezingsuitslagen per modem. Groenendaalt huilt ondertussen nog een beetje dat boze actievoerders hem kapot proberen te maken, en in de gemeente Emmen gaat zo ongeveer alles mis dat met stemcomputers mis kan gaan.

In het buitenland dringt ondertussen het besef door dat Black Box Voting niet langer te handhaven is. Nadat onder meer Florida de stemcomputers zonder paper-trail al heeft weggedaan en Californië gaat eisen dat hackers de stemcomputers mogen proberen te hacken komt er nu ook een federale wet die het paper-trail verplicht stelt. In Nederland zijn, hoe kan het ook anders, intussen twee commissies de zaak aan het onderzoeken.

Op 15 maart wordt het rapport van de OVSE waarnemingsmissie openbaar. Onomwonden schrijft men in dit rapport:

"Om het vertrouwen in stemcomputers te versterken, en om zinvolle hertellingen en controles mogelijk te maken, zou de wetgeving een paper-trail of vergelijkbare procedure moeten regelen. Stemcomputers die de stemmen alleen in software tellen en die geen onafhankelijke controle op hun functioneren toelaten zouden moeten worden afgeschaft."

En ook over huidige praktijk om alles over de huidige systemen gesloten te houden is men zeer duidelijk:

"Regelgeving voor electronische stemsystemen zou geen systeem moeten toelaten dat voor de veiligheid afhankelijk is van de geheimhouding van enig deel van de technische specificaties. Bij gesloten systemen kunnen burgers, verkiezingsmedewerkers en waarnemers niet zien wat er gebeurt. De afhankelijkheid van zulke systemen moet worden verkleind."

Op 27 maart was de zitting in de strafzaak tegen Guus te Meerman die er van wordt beschuldigd maar liefst 180 keer op zichzelf te hebben gestemd. Interessantste kant van deze zaak is natuurlijk dat we dus kennelijk helemaal geen zicht meer hebben op gesjoemel in het stemproces en dat er echt hele rare dingen moeten gebeuren voor iemand iets gaat uitzoeken. Want laten we elkaar geen mietje noemen: Te Meerman is, als hij schuldig is, heus niet de eerste die dit bedacht heeft. Stemmen op computers is niet nauwkeuriger, netter of beter. Het ontneemt ons alleen het zicht op eventuele optredende rottigheid in ons verkiezingsproces.

Op 27 september 2007 werd het rapport van de commissie Korthals Altes Stemmen met vertrouwen gepubliceerd. Zeker daar waar het de principes met betrekking tot het stemproces betreft hadden we een hoop zaken zelf niet beter kunnen opschrijven. In haar eerste reactie heeft staatssecretaris Bijleveld-Schouten aangekondigd de "regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines 1997" in te trekken. Dit is de-facto het einde van DRE stemcomputers (zoals de Nedaps en Sdu NewVotes) in Nederland.

Het rapport van de commissie Korthals Altes gaf aan dat er nieuwe stemcomputers gebouwd moesten worden, dit keer met papier dat door een 'stemprinter' uitgespugd werd en dan door een 'stemmenteller' weer ingelezen. Beetje omslachtig en duur natuurlijk. De expertgroep die naar aanleiding van het rapport werd benoemd vond dat ook, en raadde in een rapport de bouw van deze nieuwe stemcomputers af. Op 16 mei 2008 werd dit advies door het kabinet overgenomen.