Wettelijk kader

Laten we maar eens een beetje in kaart brengen waar verkiezingen in Nederland allemaal aan moeten voldoen.

Contents 1 Internationale verdragen 1.1 Universele verklaring van de Rechten van de Mens 1.2 Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten 2 Europese verdragen 2.1 EVRM 3 Nederland 3.1 De grondwet 3.2 De kieswet

Internationale verdragen

Universele verklaring van de Rechten van de Mens

Het geheime karakter van de stemming is vastgelegd in de Universele verklaring van de Rechten van de Mens. Artikel 21(3):

The will of the people shall be the basis of the
authority of government; this will shall be expressed
in periodic and genuine elections which shall be by
universal and equal suffrage and shall be held by
secret vote or by equivalent free voting procedures.

De universele verklaring is een afspraak tussen staten. Er is geen organisatie die schendingen van deze verklaring kan beoordelen. Toetsing aan dit verdrag is daarom niet mogelijk. Niet bij nationale rechter, maar ook niet bij een internationale organisatie.

Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten

Belangrijker is het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten. Artikel 25(2) van dit verdrag zegt:

To vote and to be elected at genuine periodic elections
which shall be by universal and equal suffrage and
shall be held by secret ballot, guaranteeing the free
expression of the will of the electors; 

Het is mogelijk om wetten of andere regelgeving aan dit verdrag te toetsen. Dit kan bij de nationale rechters en in het uiterste geval bij het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties.

Het Mensenrechtencomité heeft commentaar gegeven op artikel 25. Aangezien het Mensenrechtencomité bindende uitspraken kan doen, kan dit tot jurisprudentie worden gerekend.

Paragraaf 2:

...
Those rights, as individual rights, can give rise to
claims under the first Optional Protocol. 
...

Dit betekent dat een individu ontvankelijk is om een rechtszaak te beginnen.

Paragraaf 19:

In conformity with paragraph (b), elections must be
conducted fairly and freely on a periodic basis within
a framework of laws guaranteeing the effective exercise
of voting rights.
...

Vergelijkbaar met artikel 59 van onze Grondwet.

Paragraaf 20:

...
States should take measures to guarantee the
requirement of the secrecy of the vote during
elections, including absentee voting, where such a
system exists. This implies that voters should be
protected from any form of coercion or compulsion to
disclose how they intend to vote or how they voted, and
from any unlawful or arbitrary interference with the
voting process. Waiver of these rights is incompatible
with article 25 of the Covenant. 
...

De Staat moet zich er dus actief voor inzetten dat in het geheim gestemd wordt.

Verder:

...
The security of ballot boxes must be guaranteed and
votes should be counted in the presence of the
candidates or their agents.
...

Bij het stemmen met computers mag hetzelfde verwacht worden voor memory sticks en dergelijke.

Tenslotte:

...
Electors should be fully informed of these guarantees.

Als het moeilijk is om bepaalde informatie te verkrijgen, dan kan eventueel hier een beroep op worden gedaan.

Europese verdragen

EVRM

De geheime stemming wordt tenslotte expliciet vermeld in het eerste protocol bij het Europese Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Alle EU lidstaten hebben het EVRM alsmede de bijbehorende protocollen geratificeerd, waardoor de nationale wetgeving van deze lidstaten ondergeschikt is aan de bepalingen in het EVRM (Nederlands).

Artikel 3, eerste protocol van het EVRM:

The High Contracting Parties undertake to hold free
elections at reasonable intervals by secret ballot,
under conditions which will ensure the free expression
of the opinion of the people in the choice of the
legislature.

Toetsing van wetten en regels aan dit verdrag is mogelijk. Eerst bij de nationale rechters en daarna in Straatsburg bij het Europese Hof van de Rechten van de Mens, onderdeel van de Raad van Europa.

Volgens Artikel 34 van het EVRM kan het Hof 'verzoekschriften ontvangen van ieder natuurlijk persoon, iedere niet-gouvernementele organisatie of iedere groep personen die beweert slachtoffer te zijn van een schending door een van de Hoge Verdragsluitende Partijen van de rechten die in het Verdrag of de Protocollen daarbij zij vervat.'

The Court may receive applications from any person,
non-governmental organisation or group of individuals
claiming to be the victim of a violation by one of the
High Contracting Parties of the rights set forth in the
Convention or the protocols thereto.

Aan het recht om zich tot het Hof te wenden kan niet worden getornd door de lidstaten.

The High Contracting Parties undertake not to hinder in
any way the effective exercise of this right.

De einduitspraak van het Hof is bindend (Artikel 46, EVRM). Een lidstaat kan een einduitspraak van het Hof dus niet naast zich neer leggen. Ook kan een lidstaat zich niet beroepen op een afwijkende interpretatie van passages uit het EVRM of domweg de rechtsmacht van het Hof ontkennen. Volgens Artikel 32 van het EVRM heeft het Hof namelijk rechtsmacht aangaande alle kwesties met betrekking tot de interpretatie en de toepassing van het Verdrag en de Protocollen die aan het Hof worden voorgelegd:

1. The jurisdiction of the Court shall extend to all
matters concerning the interpretation and application
of the Convention and the protocols thereto which are
referred to it as provided in Articles 33, 34 and 47.

Wanneer ter discussie komt te staan of Het Hof in een bepaalde zaak wel rechtsmacht heeft beslist het Hof zelf (en dus niet de lidstaat) over deze vraag.

2. In the event of dispute as to whether the Court has
jurisdiction, the Court shall decide.

Indien nu de minister van een lidstaat zijn ministriële bevoegdheid zou misbruiken om het niet naleven van de hierboven genoemde wetten en bepalingen te billijken, kunnen de burgers individueel of in teamverband naar het Hof in Straatsburg stappen om hun regering te dwingen zich aan het EVRM te houden, waarbij het Hof het laatste woord heeft over de interpretatie van de bepalingen in het EVRM en de bijbehorende protocollen.

Nederland

De grondwet

Om te beginnen is er de grondwet. Daarin wordt, zoals bekend, een heleboel geregeld. Over verkiezingen staat er in het hoofdstuk over de Staten Generaal (de eerste en tweede kamer) in artikel 53 dat "de leden van beide kamers worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen" en in het tweede lid dat "de verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming". Even verderop in artikel 59 staat "alles, wat verder het kiesrecht en de verkiezingen betreft, wordt bij de wet geregeld."

De kieswet

En die wet is de kieswet. Die wet regelt duizend en één dingen. De hele gang van zaken vanaf wie er mogen stemmen, de instelling van een kiesraad, centrale stemburo's, hoofdstemburo's, stemdistricten, de stemming zelf (tot en met wat er gebeurt als de voorzitter even naar de WC moet), het tellen van de stemmen, en wie er uiteindelijk op het pluche terecht komt: het staat er allemaal in.

Een aantal zaken wordt nader geregeld in het Kiesbesluit en in regelingen. Ook zijn er experimentenwetten op basis waarvan bijvoorbeeld in het verleden stemmen voor kiezers in het buitenland via internet geregeld is.