Het is bijna een jaar geleden dat u iets van ons hoorde. We hebben, na ons jarenlang om Nederlandse verkiezingen druk te hebben gemaakt, even wat andere dingen gedaan. Soms nog wel met verkiezingen en stemcomputers: bijvoorbeeld in India om te laten zien dat de stemcomputers ook daar vrij eenvoudig te hacken zijn.
Maar we horen nu zoveel onzin om ons heen dat we ons maar weer even druk gaan maken. Het gaat even duren voor we weer helemaal op orde zijn, maar we doen ons best. Om te beginnen is de voorpagina van de site nu een weblog en niet meer een wiki: het stoorde ons dat de e-mail nieuwsbrief die we uitgaven steeds meer berichten in een grote berg werden en de hoeveelheid werk rond het versturen ervan willen we graag wat uitsmeren. (De wiki is er nog wel en ook alle oude links doen het nog). Ook hebben we nu een twitter-account (@stembus) en een Facebook group waarop naast kortere berichten ook de posts van deze blog verschijnen. De bestaande e-mail abonnees gaan we niet suf spammen, maar die krijgen natuurlijk wel bericht als er belangrijke dingen gebeuren.
Even kort recapituleren
In 2006 stemde het hele land op stemcomputers waarover beweerd werd dat ze volstrekt veilig waren. De overheid had middels een keuringsprocedure uitstekend grip op de gang van zaken en Sdu Uitgevers en Nedap maakten dus hele veilige en goedgekeurde stemcomputers. De voor 90% van de stemmen gebruikte Nedap stemcomputers zouden niet te manipuleren zijn omdat eventuele aanvallers geen beschikking hadden over de broncode, en je kon er ook al zeker geen schaak op spelen.
Toen kwamen wij en toonden aan dat je met het simpel verwisselen van twee chipjes niet alleen schaak kon spelen, maar ook elke verkiezingsuitslag kon hebben die je maar wilde. Ook bleek je met een eenvoudige wereldontvanger met het blote oor te kunnen horen of iemand op het CDA stemde. Bovendien werd duidelijk dat er in Nederland nog maar een paar mensen waren die wisten hoe de stemmen geteld werden en de overheid bleek cruciale keuringsrapporten niet eens in handen te hebben. Alle stemcomputers van Rotterdam stonden in een onbeveiligde loods en de exclusieve leverancier van de Nedap stemcomputers had geprobeerd om zijn bedrijf nog even snel aan de Staat te verkopen omdat er anders wel eens geen provinciale verkiezingen van 2007 zouden kunnen zijn. In Brabant wist een gemeenteraadslid die tevens stembureaulid was met behulp van een Nedap stemcomputer tenminste 165 keer op zichzelf te stemmen. De door de minister benoemde onderzoekscommissie sprak van een “verweesd dossier” en het ministerie trok publiekelijk het boetekleed aan. Ze probeerden nog wel even om de stemcomputers te redden, maar moesten de strijd al snel opgeven en Nederland keerde – volgens bijna iedereen volkomen terecht – terug naar het stembiljet en het rode potlood.
In Duitsland werd in dezelfde periode dezelfde strijd gevoerd. Vader en zoon Wiesner (jurist en informaticus) waren daar al in 2005 begonnen met een klacht tegen de inzet van (Nedap) stemcomputers bij verkiezingen voor de Bondsdag. Dat leidde tot een zaak voor het federaal constitutioneel hof in Karlsruhe. Dit Bundesverfassungsgericht kwam op 3 maart 2009 met een heldere uitspraak die precies overeenkwam met waar wij in onze campagne al jaren voor stonden. Het Engelstalige persbericht van het Bundesverfassungsgericht zei het zo:
* The Second Senate decided that the use of electronic voting machines requires that the essential steps of the voting and of the determination of the result can be examined by the citizen reliably and without any specialist knowledge of the subject. This requirement results from the principle of the public nature of elections [...] which prescribes that all essential steps of an election are subject to the possibility of public scrutiny unless other constitutional interests justify an exception. Accordingly it is, admittedly, constitutionally unobjectionable that ยง 35 of the Federal Electoral Act permits the use of voting machines. However, the Federal Voting Machines Ordinance is unconstitutional because it does not ensure that only such voting machines are permitted and used which meet the constitutional requirements of the principle of the public nature of elections.
In Duitsland gaat zo’n klinkende overwinning dan minstens een generatie mee. Alle betrokkenen weten waar ze aan toe zijn, de regering is op zijn plek gezet, en men waagt zich niet zo snel op gebleken gevaarlijk terrein. Het verhaal was hier in Nederland toen we weggingen echt glashelder: ons verkiezingsproces was volkomen intransparant geworden, private ondernemingen hadden delen van het verkiezingsproces overgenomen en de overheid stond erbij en keek ernaar. Alleen ontbreekt in Nederland een toetsing aan de Grondwet en zijn de leden van de Tweede Kamer behalve wetgever ook de hoogste hoeders van onze grondrechten. Dat betekent dat wat de ene dag een waarheid als een koe is de volgende dag alweer vergeten kan zijn.
Toen wij na juni 2009 andere dingen gingen doen waren de eerste verkiezingen met stembiljetten, voor het Europees Parlement, net voorbij. Diverse onheilsprofeten hadden voor die verkiezing voorspeld dat het een puinhoop zou worden: er zouden helemaal geen uitslagen zijn die avond en de verkiezingen zouden in sommige gemeenten misschien wel overnieuw moeten. Niets van dat al gebeurde. De voorlopige uitslagen waren een paar uur later, een enkele gemeente telde de volgende ochtend verder, maar in grote lijnen ging alles prima en was er niks aan de hand. We hebben toen mooie grafiekjes gemaakt van de momenten waarop de voorlopige door afzonderlijke gemeenten werden doorgebeld naar het ANP.
Mooi zo, dachten wij. We kunnen in Nederland nog zoiets simpels als stembiljetten drukken, invullen en tellen. En het zou ook raar zijn als we het niet konden: in Duitsland tellen ze ook alle stemmen met de hand, en daar worden bij veel verkiezingen twee stemmen uitgebracht: zowel een landelijke als een lokale stem.
De gemeenten willen echter onverminderd heel erg graag een apparaat waar gewoon met een druk op de knop een onbetwistbare uitslag uit komt. De hele discussie over transparantie is aan de gemeenten sowieso nooit besteed geweest: het was prima zoals het was en die stembureauleden hebben een lange dag achter de rug, die willen naar huis. Doordat de EP-verkiezing geen noemenswaardige problemen gaf hadden de gemeenten aan heel Nederland duidelijk gemaakt dat het zonder stemcomputers ook lukt. En dat was natuurlijk ook weer niet de bedoeling.
Nedap was inmiddels juist klaar met een nieuwe stemcomputer, een apparaat dat ze met de op dat moment heersende stemming in politiek en media nooit zouden gaan verkopen. Gemeenten en Nedap hadden, kortom, een groot gedeeld belang bij niet vlekkeloos verlopende verkiezingen. En verdomd. Waarschijnlijk is het puur toeval, maar dat was dan ook precies wat er bij de daarop volgende verkiezingen gebeurde.
De opkomst van de Gemeenteraadsverkiezingen 2010 was met 56% historisch laag. En toch werd het een puinhoop. Althans, in de beleving van het grote publiek. De orde in de stemlokalen werd op veel plaatsen niet goed gehandhaafd en dus stemden er in een aantal gemeenten kiezers met twee of meer mensen in het stemhokje. De volgende dag werden de stemmen in diverse gemeenten herteld. Rotterdam, waar de grootste problemen met “family-voting” waren, hertelde onder druk van Leefbaar Rotterdam in de dagen daarna de stemmen van alle stembureaus. Daarnaast waren er hertellingen in een handvol andere gemeenten. Soms was de aanleiding de verdwijning van een enkele stem.
Het is ons, en eigenlijk iedereen die er even over nadenkt, onduidelijk wat gemeenten dachten te bereiken met hertellen van de stemmen als er meerdere mensen in een stemhokje waren. De gemeenten zetten in hun uitlatingen ook de gemeende perfectie van een telling door stemcomputers centraal. Mensen maken immers maar fouten, en er zou geen enkele stem verkeerd geteld mogen worden. Het grappige is dat er bij eerdere stemcomputer-verkiezingen altijd vele duizenden stemmen verkeerd werden geteld. Zo kregen de kandidaten op plaats 30 en 60 van hun lijst veel meer stemmen dan andere kandidaten. Iedereen die iets met verkiezingen te maken had wist dat dit kwam omdat deze kandidaten bovenaan de tweede en derde kolom op het toetsenbord van een Nedap stonden. Dit fenomeen heeft zonder twijfel ook wel eens geleid tot een verkeerde zetelverdeling, of althans een zetelverdeling die de wil van de kiezers niet weerspiegelde. Ook de eerder genoemde fraude in Brabant kan eigenlijk niet anders dan het topje van een ijsberg zijn geweest: je moest, zoals dat raadslid, wel verdomd stupide zijn om daarmee gepakt te worden.
Ook de introductie van de NewVote stemcomputer (die qua bediening eigenlijk bijna identiek is aan de nieuwe Nedap machine) in Amsterdam in 2006 bracht problemen. Zo waren er orde-problemen in veel stemlokalen. Opvallend genoeg werd geconcludeerd dat onbekendheid met de nieuwe stemcomputer family-voting in de hand werkte. Over de gemeenteraadsverkiezing van 2010 heeft diezelfde ombudsman weer gerapporteerd: die zijn nu (met stembiljetten dus) veel ordelijker verlopen dan in 2006.
Inmiddels schrijven we na de Tweede Kamer verkiezingen van 2010 die zonder grote incidenten verliep. Het was een close call, de uitslag was later bekend dan vroeger, en de NOS besteedde kostbare interviewtijd aan chagerijnig zeuren of de lijsttrekkers nou echt niet naar het slotdebat wilden komen. Dit zal de lobby van gemeenten en Nedap er waarschijnlijk niet van weerhouden om te doen alsof we hier te maken hebben met een gigantisch maatschappelijk probleem dat dringend opgelost moet worden.
Hoe dan ook, het voelt goed om er weer te zijn. In de komende dagen en weken posten we hier artikelen die een aantal zaken op een rijtje zetten of verder uitdiepen en proberen we u zoveel mogelijk bij te praten over wat er allemaal gebeurd is.
Recente Comments