Wij vertrouwen stemcomputers niet

De firma Nedap heeft na afschaffing van haar oude stemcomputers de moed niet opgegeven. Er is wat tijd overheen gegaan, maar Nedap heeft erkend dat het geen goed idee was om stemmen alleen in een elektronisch geheugen op te slaan. Vervolgens is een concept uitgedacht wat door Nedap het “Verbeterd Papierstemmen” wordt genoemd. Aan de hand van dit concept is door ontwerpbureau MMID uit Delft een werkend prototype gemaakt. Deze nieuwe stemcomputer wordt inmiddels door welwillende gemeenten ingezet bij schaduwverkiezingen als onderdeel van een lobby om toch weer stemcomputers te introduceren in Nederland.

Met het “Verbeterd Papierstemmen” wil Nedap een proces wat net als stemmen met papier en potlood door iedereen volledig wordt begrepen, en waarin de uitslagen handmatig kunnen worden (na)geteld. Daarnaast noemt Nedap nog andere voordelen: Het is volgens hen sneller, eenvoudiger, en betrouwbaarder dan stemmen met rood potlood, de stembiljetten zijn handzamer, mensen met een beperking (blinden) kunnen weer zonder hulp stemmen en hertellingen zijn betekenisvol omdat de keten van bewijsvoering op geen enkel moment wordt verbroken. Tot zover de reclamepraat, meer op de website van Nedap.

De nieuwe Nedap stemcomputer bestaat feitelijk uit twee computers. Op de eerste computer wordt door de kiezer een keuze gemaakt voor een kandidaat. Dit gebeurt op een groot touchscreen en in stappen: eerst de keuze voor een partij, vervolgens de kandidaat. Wanneer de kiezer klaar is wordt een bonnetje afgedrukt (het stembiljet in dit concept) waarop de volgende gegevens staan: Naam gemeente, datum, naam verkiezingen, dan een barcode, vervolgens de lijstnaam en nummer en naam van de kandidaat. Dit bonnetje moet door de kiezer in een envelop worden gedaan, waarbij een uitsnede ervoor zorgt dat alleen de barcode zichtbaar is.

Vervolgens stopt de kiezer zijn envelop met stembiljet in de tweede computer, die de stemmen vastlegt. Deze tweede computer is gebouwd bovenop een transparante stembus waarin de stembiljetten worden bewaard tot de sluiting van het stembureau. De gleuf van deze stembus is voorzien van een barcodescanner die de barcode leest van elk stembiljet dat passeert. Hierdoor zal de stembus volgens Nedap altijd precies de stembiljetten bevatten die de stemcomputercombinatie na afloop aangeeft, en zal een handmatige hertelling ook dezelfde uitslag geven als de stemcomputer.

De precieze werking van de nieuwe Nedap stemcomputer kennen wij nog niet. We hebben slechts kort aandacht aan besteed omdat we de kans erg klein achten dat deze stemcomputer ooit voor iets anders zal worden gebruikt dan schaduwverkiezingen in gemeenten die niet begrijpen waarom elektronisch stemmen een slecht idee is.

De barcodes op de stembiljetten volgen de PDF417 specificatie. Dit is heel gebruikelijke techniek voor systemen waarbij barcodes worden gelezen, maar absoluut onleesbaar voor de mens. Het is dan ook ondenkbaar dat de kiezer zelf kan controleren of de barcode inderdaad zijn stem bevat. Alleen al daarom vragen wij ons af waarom Nedap dit systeem als ‘transparant’ bestempelt. De eerste transparantie in het proces ontstaat immers pas als de mens de leesbare tekst op de stembiljetten natelt.

Uiteraard is het vlees van slager Nedap na keuring door slager Nedap prima in orde bevonden door Nedap en haar achterban-gemeenten.

Het Ministerie van Binnenlandse Zaken is niet blij met de onderneming van Nedap en de enthousiaste burgemeesters om tijdens de Gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart en de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni de nieuwe stemcomputer in een testopstelling in te zetten. De meest recente nieuwsberichten wijzen er echter niet op dat Nedap en haar aanbidders zich daardoor geremd voelen. Integendeel, de lobby wordt steeds zwaarder aangezet.

De eerste stembiljetten-verkiezing is voorbij en naar nu blijkt kunnen we in Nederland nog wel degelijk stemmen met potlood en papier. De hemel kwam niet naar beneden, en we zijn ook niet terug in de oertijd.

Toen kwam het moment dat velen vreesden, de stemmen moesten geteld worden. In het wereldje van ambtenaren burgerzaken, die de verkiezingen organiseren, deden allerlei apocalyptische verhalen de ronde. Het tellen zou dagen gaan duren, en hier en daar zou het helemaal niet lukken. Het zou één grote puinhoop worden, en geen debat op TV zou een behoorlijke uitslag hebben. Ons land zou, kortom, in diepe chaos ondergedompeld worden en slapeloze burgers zouden elkaar de volgende dag radeloos aanstaren.

Niets van dat alles is gebeurd, want de betrokken ambtenaren hebben achter de schermen kennelijk wel degelijk hard gewerkt om van stemcomputers op stembiljetten over te schakelen. Op de grafiekjes hieronder hebben we de momenten aangegeven waarop de gemeenten hun voorlopige uitslagen doorbelden naar het ANP. Zoals te zien is is de overgrote meerderheid nog dezelfde avond/nacht klaar. De grafiek van inleverende gemeenten is een mooie bel-curve met een piek rond middernacht.

De wereld draaide gewoon door, de hemel kwam niet naar beneden en de zetelverdeling werd in de loop van de avond prima duidelijk. Nederlanders gingen dan misschien wel naar bed met de gedachte dat er politiek iets veranderd was, maar de methode van stemmen haalde het nieuws eigenlijk alleen als interessante voetnoot in het nieuwsvacuüm voordat de eerste exit-polls er waren.

Het is misschien lastig voor de mensen die diep in de nacht nog aan het tellen zijn (een kleine minderheid), maar van een maatschappelijk probleem is op basis van deze cijfers overduidelijk geen sprake. Nederland kan, kortom, verder met andere problemen. Daar zijn er tenslotte genoeg van.

Tijden ANP

Hoewel de cijfers lijken aan te geven dat het ANP tot 03:00 uitslagen heeft verwerkt hoeven die tijden trouwens ook niet live te zijn. Het kan ook zijn dat er ook daar een vertraging was omdat de uitslagen eerst op briefjes werden geschreven en pas een tijdje later in de computer zijn ingevoerd. Een aanwijzing daarvoor is het feit dat de uitslagen de volgende dag duidelijk in groepjes worden ingevoerd, en er is een bericht dat gemeenteambtenaren al om 02:30 een bandje kregen dat ze de volgende dag moesten bellen.

Late uitslag

Het ministerie van BZK werd bereid gevonden om te bevestigen wat iedereen al wist: het duurt langer als de stemmen geteld moeten worden en we niet gewoon op een knopje van een zwarte doos kunnen drukken om een uitslagbonnetje te krijgen.

Een woordvoerster van het Ministerie van Binnenlandse zaken bevestigde vrijdag dat de omschakeling van het stemmen per computer naar het rode potlood voor de vertraging zorgt.

“Vanzelfsprekend is dat de oorzaak. Toen er met stemcomputers gestemd werd had geen enkele gemeente vertraging”, aldus de woordvoerster.

Dat laatste is overigens niet helemaal waar. Tuurlijk, ze hebben sneller een uitslag, maar ook met stemcomputers gingen er wel eens dingen helemaal mis. Zo waren er bij een vorige verkiezing in Eindhoven 481 stemmen “digitaal over het hoofd gezien” waardoor de uitslag herzien moest worden. En dan hebben we het nog niet over stemmingen die bijna helemaal de mist in gingen zoals in Emmen, of de grote fraude in Landerd

Als dit een Tweede Kamerverkiezing was dan deden we er vervolgens drie maanden over om een kabinet te formeren. En in Europa krijgen we alleen maar trammelant omdat we de uitslagen te vroeg melden, als andere landen nog moeten stemmen.

Potentieel voor verbetering

Maar goed, even alle gezond verstand aan de kant. Stel dat we de uitslag sneller zouden willen hebben. Als we per getelde gemeente de opkomst in een grafiek zetten is te zien dat er nog best grote aantallen stemmen na middernacht worden doorgegeven. Vooral de gemeente Den Haag en een relatief klein aantal gemeenten met een inwonertal tussen 100.000 en 250.000 zijn hier bij deze verkiezing debet aan. In deze gemeenten, en zo heel veel zijn dat er nu ook weer niet, is in aantallen stemmen enorme winst te halen.

Rotterdam doet zijn reputatie als stad van doeners eer aan en was heel snel klaar, maar ook Almere, Arnhem, Dordrecht, Ede en Zwolle hebben gezien gezien hun omvang uitstekend hun best gedaan. Naast Den Haag is in onder meer Den Bosch, Helmond, Capelle, Tilburg, Amersfoort, Maastricht, Zoetermeer en Groningen potentieel voor verbetering.

Volgende verkiezingen

Toen we zelf op stembureaus gingen kijken bij het tellen vroegen we ons hardop af hoe dat zou gaan bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010, als de opkomst veel hoger ligt. In Amsterdam, waar ze verkiezingen met stembiljetten gewend zijn, vertelde de voorzitter van een stembureau dat hij bij dergelijke verkiezingen soms juist eerder klaar is dan bij de EP-verkiezing, omdat de gemeente dan ‘s avonds frisse telhulpen stuurt. En het is geen serieuze opiniepeiling, maar van de gedachte dat je stembureaus op zondag slechts van 09:00 tot 18:00 zou hoeven openen wordt in de stembureaus die wij bezocht hebben in ieder geval iedereen heel vrolijk.

Natuurlijk gingen er (overigens verrassend weinig) stemmen op die beweerden dat het met dat stembiljet maar helemaal niks was. Om te beginnen was er het niet stukje “wij eisen stemcomputers” op het Weblog Den Haag van de NOS. Niet bol van feitenkennis, en op basis van een paar late gemeenten hard roepen dat het in het hele land een puinhoop was.

Een hokje, een potlood en een biljet. Terug naar de vorige eeuw. Met als gevolg: een enorme vertraging bij het vaststellen van de uitslag.

Verder naar, ehm, de rand van het debat is de Weblog van Stan de Jong. Daar schrijft ene ‘percolator’:

Dit wapenfeit kan vooral op het conto worden geschreven van een succesvolle politieke pressiegroep met de naam ‘Wij vertrouwen stemcomputers niet‘. Een lobbyclub tegen de technische vooruitgang, een lobbyclub met een zweempje privacyfundamentalisme en een vleugje antikapitalisme, een lobbyclub die vage onderbuikgevoelens van afkeer van automatisering bij het publiek aanwakkert. Een club kortom, die op een warm bad aan belangstelling kon rekenen in het linksige Nederlandse mediawereldje. Dit leidde dan ook tot een enorme overexposure. Tja, en dan kunnen de politieke machthebbers natuurlijk niet al te lang achterblijven.

Tsja. Een links complot zorgt er voor dat een Kamermeerderheid, de Kiesraad, hoofdredacties van kranten, de voltallige commissies Hermans en Korthals Altes, de OVSE, de Nationale ombudsman en uiteindelijk ook het ministerie van BZK en het kabinet allemaal erkennen dat er iets mis was met stemcomputers die eigenlijk PERFECT in orde zijn. Sure.

CDA wil ook weer stemcomputers

Het mondeling verslag van de discussie in de Tweede Kamer over de Wet Stemmen in een Willekeurig Stembureau staat online. Nadat we in een eerder stadium Pierre Heijnen van de PvdA zagen terugverlangen naar stemcomputers is het Schinkelshoek van het CDA die de recente geschiedenis naar eigen inzicht lijkt bij te kleuren. Gelukkig is de PvdA weer helemaal bij zinnen en weet Paul Kalma in deze overduidelijk wèl waar de klepel hangt.

De heer Kalma (PvdA)

Ik heb een vraag aan de heer Schinkelshoek over de stemcomputers. Ik beluisterde bij hem de suggestie dat wij vanwege het ontbreken van die algemene aanpassing van de Kieswet nog met het rode potlood zitten, maar er was toch ook iets aan de hand met die computers zelf?

De heer Schinkelshoek (CDA)

Zeker, de heer Kalma heeft gelijk. Zo simpel is het niet. Het is niet zo dat wij computers met wetswijzigingen kunnen repareren. Dat heb ik ook niet willen suggereren. Maar het is wel zo dat er zo veel leemten in het proces zitten dat dit een van de oorzaken is dat wij straks zijn aangewezen op het rode potlood. De commissie die ik noemde, heeft dat aan het licht gebracht. Dit staat inderdaad los van de technische problemen waarop de heer Kalma doelt, namelijk dat de computers niet deugen.

[...]

Kalma

Voorzitter. Het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen, dateert in zijn oorspronkelijke vorm van 2006. Wie de memorie van toelichting nog eens leest, realiseert zich hoe veel er in drie jaar is veranderd. Het uitgangspunt was dat burgers in de toekomst geheel los van hun woonplaats moesten kunnen stemmen, met behulp van een stempas in een willekeurig stemlokaal en in het buitenland — en later ook in Nederland — per internet. Het doel van het project Kiezen op afstand, ik citeer de memorie van toelichting, is “het stapsgewijs plaatsonafhankelijk maken van het stemproces in Nederland, met name door inzet van informatie- en communicatietechnologie. Grote efficiencywinst en de politiek dichterbij de burger brengen zijn daarvan het einddoel.”

De bestuurlijke en technische wanorde rondom de invoering en het gebruik van stemcomputers in ons land, blootgelegd door de actiegroep Wij vertrouwen stemcomputers niet en door de commissie-Hermans, heeft dit vergezicht verregaand vertroebeld. Vanwege aanhoudende problemen met de betrouwbaarheid en veiligheid van de computers en de internetvoorzieningen besloot het kabinet om het rode potlood weer verplicht te stellen, niet uit techniekvijandigheid, maar omdat — ook volgens de Partij van de Arbeid — bij de huidige stand van die techniek gebruik niet verantwoord is.

Ook het stemmen in een willekeurig stembureau elders in Nederland verdween van de agenda om technische redenen — zonder stemcomputers is dit immers niet goed te organiseren — maar ook omdat het kabinet het nut van zo’n verdere stap inmiddels betwijfelt.

Maar goed, de drang om het verkiezingsproces toch maar weer even te automatiseren gaat nog wel vaker terugkomen. We zullen er op moeten vertrouwen dat Kamer en BZK meestal op tijd tot hun zinnen zullen komen. En zo niet dan moeten we ze, beleefd als altijd, laten merken dat we nog niet in slaap gevallen zijn.

Wat we in de vorige nieuwsbrief al op grond van informele contacten wisten te melden is nu ook van officiële zijde bevestigd: de identificatieplicht bij het stemmen is inderdaad wettelijk geregeld.

Het Meldpunt Misbruik Identificatie, een initiatief van de stichting Vrijbit, windt zich op over de invoering van de identificatieplicht bij het stemmen in SWS-gemeenten. In een verklaring “stop ID-plicht stemgerechtigden” schrijft men:

In ruil voor het gemak van mensen die willen stemmen in een willekeurig stembureau, zonder daar vooraf toestemming voor te moeten regelen, moet iedereen een geldig identificatiebewijs laten zien. Het zogenaamde ‘gemak voor de burger’ is niet de ware reden voor het nieuwe systeem maar eerder een afleidingsmanoeuvre. In werkelijkheid gaat het erom dat de overheid kost wat kost een uitgebreide identificatieplicht van de burger, in alle sectoren van het maatschappelijk leven, wil invoeren.

[...] Voorloper van het systeem waarbij uiteindelijk iedereen in ons land voordurend door camera’s en uit/ afleesapparatuur in de gaten kan worden gehouden is de identificatieverplichting in combinatie met het biometrisch- gechipte paspoort.

Conclusie: Deze verkiezingen worden door het ministerie van Binnenlandse Zaken (BinZK) voor een heel ander doel gebruikt dan voor het kiezen van een Europees Parlement.

Je kunt inderdaad vraagtekens zetten bij de manier waarop de identificatieplicht bij verkiezingen is ingevoerd, via het ‘experiment’ van SWS. Stemmen in een Willekeurig Stembureau (SWS) brengt met zich mee dat de kiezers niet meer van de lijst met kiezers voor één bepaald stemdistrict worden gestreept. Als je verkiezingen maximaal transparant wilt houden is SWS bedenkelijk omdat een voldoende nare regering verkiezingswaarnemers zou kunnen foppen, bijvoorbeeld door extra kiezers van een bepaalde politieke kleur te sturen naar de stembureaus waar waarnemers zijn. Ook intimidatie van kiezers of het tussenvoegen van extra stemmen vallen in een systeem met SWS veel minder op.

Maar goed: SWS is er en dat kunnen we dus of afschaffen of er het beste van maken. Aangezien we net het grotere probleem van de stemcomputers hebben bevochten en er zeker nog geen rust is in verkiezingsland lijkt een actie voor afschaffing van SWS op dit moment geen grote kans van slagen te hebben. En dus moeten we er waarschijnlijk, in ieder geval nu, het beste van maken. En dan is aan een identificatieplicht eigenlijk niet te ontkomen.

Elke kiezer kan de gang van zaken in een stembureau eerst even gadeslaan voordat hij of zij besluit om daar te gaan stemmen. En dus is een stempas zonder ID-plicht feitelijk altijd een onderhandse volmacht, te gebruiken door iedereen die ongeveer even oud en van hetzelfde geslacht als de betreffende kiezer is. Aan volmachten stelt de wet, geheel terecht, allerlei beperkingen. Zo mag een kiezer bijvoorbeeld maar twee volmachtstemmen uitbrengen en is het ronselen van volmachtstemmen strafbaar. Wie diep in ons hart kijkt ziet dat we volmachten dan eigenlijk ook liever kwijt dat rijk zijn.

De door het “Meldpunt Misbruik Identificatie” voorgestelde middenweg is om kiezers alleen bij gebruik van een ander dan het toegewezen stembureau te verplichten identificatie te tonen. Dit is lastig aan de kiezer uit te leggen en qua mogelijke verwarring maar marginaal beter dat de situatie van voorheen waarbij de voorzitter mag, maar niet hoeft te vragen om identificatie. Die oude situatie is niet wenselijk omdat er bij gebruik van stempassen volstrekt niet aan te geven is wie je dan wel en wie je niet om een identificatiebewijs zou moeten vragen.

Als je aktievoert tegen de identificatieplicht als zodanig (wat volstrekt legitiem is) is elke uitbreiding daarvan natuurlijk ongewenst. Maar dan moet je dat gewoon zo zeggen. Want als er nou één plek is waar het op zich niet bedenkelijk is om te moeten bewijzen wie je bent dan is het wel in het stemlokaal.

Wel is door de tegenstanders terecht aangevoerd dat er veel mensen zijn die met een verlopen identificatiedocument rondlopen. Persbureau Novum beschrijft het verloop van een vragenuurtje in de Tweede Kamer:

D66-leider Alexander Pechtold, die de bewindsvrouw naar de Kamer riep, vindt dat zij te weinig heeft gedaan om mensen zonder geldig legitimatiebewijs te informeren over het experiment. Het gaat vooral om kwetsbare groepen zoals ouderen. “Zij gaan niet meer ieder jaar op vakantie, zij komen er pas in het stembureau achter dat hun paspoort is verlopen.”

“Iedereen moet kunnen stemmen, ook als we experimenteren”, zei Ronald van Raak (SP). Regeringspartij CDA vroeg de bewindsvrouw de stembureaus in de gemeenten waar de id-plicht geldt de opdracht te geven hier ‘wijs’ mee om te gaan.

Bijleveld is dat niet van plan. “De stembureaus moeten de regels uitvoeren.” Zij wees erop dat mensen zonder geldig legitimatiebewijs via een volmacht toch nog hun stem kunnen uitbrengen. Gevolmachtigde stemmers hoeven namelijk geen legitimatiebewijs te tonen. Verder kunnen gedupeerde kiezers een klacht indienen.

Het idee om kiezers op te roepen in het stembureau een ander te machtigen is natuurlijk onzin. Wie haalt het in zijn hoofd om een regeling die bedoeld is voor mensen die “niet in staat zijn om in persoon aan de stemming deel te nemen” te misbruiken voor kiezers die met behulp van een, weliswaar verlopen, identiteitsbewijs aantonen wie ze zijn. Wat is dan nog de bedreiging? Bendes die per gewonnen stem één verlopen identiteitsbewijs namaken?

Tijdens eerdere problemen bij de invoering van de stemcomputers in Amsterdam is juist besloten dat machtigen in het stemlokaal ongewenst en mogelijk in strijd met de Kieswet is. De gemeentelijke ombudsman van Amsterdam schreef toen in een rapport:

De ombudsman acht het van belang er op te wijzen dat door de volmachtregeling aan te wenden voor een ander doel dan waarvoor hij was opgesteld art. J 28 van de Kieswet werd omzeild.

Kamerbehandeling wetsvoorstel SWS

De Tweede Kamer besloot om op 3 juni, de dag voor de verkiezingen een wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet te behandelen. Het betrof hier het wetsvoorstel dat het Stemmen in een willekeurig stembureau definitief opneemt in de Kieswet. Deze wijziging van de Kieswet is noodzakelijk wegens het verlopen van de experimentenwet op 1 januari 2010. Zonder wijziging zou SWS na 1 januari 2010 een stille dood sterven. Als het wetsvoorstel wordt aangenomen wordt er in de toekomst in alle gemeenten met behulp van SWS gestemd en verdwijnt de ‘ouderwetse’ oproepingskaart.

Het woordelijk verslag van de behandeling is helaas nog niet beschikbaar, maar uit de samenvatting op de site van de Tweede Kamer maken we op dat de meerderheid van de kamer voorstander is van het voorstel.

Wel drong de kamer aan op toekomstige uitbreiding van het systeem; bij landelijke verkiezingen zou het voor kiezers mogelijk moeten zijn om in elke gemeente deel te nemen aan de verkiezingen. De staatssecretaris zag daarbij vooral praktische bezwaren in verband met het stemmen met papier en potlood.

Was het voorheen nog zo dat je bij het kwijtraken van je oproepingskaart gewoon kon deelnemen aan de verkiezing, met een stempas is dit in verband met fraudemogelijkheden niet meer mogelijk. Voor kiezers die er kort voor de verkiezingen achter komen dat zij niet meer weten waar zij de stempas hebben opgeborgen kan dit betekenen dat zij niet aan de stemming kunnen deelnemen. Bij het verlies van een stempas moet een kiezer uiterlijk twee dagen voor de stemming een nieuwe pas aanvragen. De staatssecretaris meent dat het niet mogelijk is om deze termijn te verkorten naar 1 dag in verband met het werk dat het uitgeven van vervangende stempassen met zich meebrengt voor de gemeenten. In dit opzicht is het wel ironisch te noemen dat het juist de vertegenwoordiger van die gemeenten, de VNG, is die voortdurend pleit voor een termijn van één dag met het oog op het toelaten van zoveel mogelijk kiezers tot de stemming.

Over de identificatieplicht, waarover al eerder in deze nieuwsbrief werd geschreven meende de Kamer dat deze ‘bureaucratisch klinkt, maar wel nodig is.’ Sommige partijen meenden dat de overheid dan wel verplicht zou moeten zijn om iedereen een ID-kaart te geven. De staatssecretaris kon zich hierin niet vinden: het hebben van een ID-kaart is volgens haar de verantwoordelijkheid van de individuele kiezer.

Het tijdstip van de behandeling van het wetsvoorstel is typisch, het wetsvoorstel is ingediend op 30 mei 2006. De behandeling heeft vervolgens ruim twee-en-een-half jaar stilgelegen aan de kant van het ministerie. Op 2 april 2009 werd pas een reactie uitgebracht op vragen van de Kamer. Vervolgens blijkt uit het verslag van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van 16 april dat het ministerie de kamer verzoekt om het voorstel nog voor de zomer te behandelen. Het is daarna een aantal keren doorgeschoven naar een volgende week. Het siert de Kamer niet om dan nu, één dag voor verkiezingen waarbij voor het eerst gewerkt wordt met de identificatieplicht, het voorstel alsnog snel te behandelen. Op deze wijze zou de indruk gewekt kunnen worden dat de staatssecretaris en de kamer liever niet de ervaringen van de EP-verkiezing af willen wachten voor een definitief besluit over SWS wordt genomen. Gelukkig is de stemming pas 9 juni. Mocht de EP-verkiezing daartoe aanleiding geven, dan zou de kamer volgende week alsnog kunnen besluiten tot heropening van het debat over SWS.

Tijdens het debat gebeurde er trouwens nog iets merkwaardigs: De PVV diende een amendement in dat beoogt te regelen dat kleine partijen meer dan 30 kandidaten op de kandidatenlijst kunnen zetten. Hero Brinkman (PVV) stelt dat deze wijziging noodzakelijk is omdat volgens hem de wetgever geen rekening heeft gehouden met partijen die binnen een zittingstermijn enorm groeien in aanhang. De andere partijen steunden dit amendement. Het opmerkelijke is dat de Kieswet reeds voorziet in een mogelijkheid voor partijen om meer dan 30 kandidaten te stellen.

Partijen kunnen namelijk in elk van de 19 kieskringen een andere lijst indienen. Het enige nadeel dat hier aan kleeft is dat het niet mogelijk is om centraal (dat wil zeggen bij een hoofdstembureau) de lijst in te dienen. Een mix van dezelfde en verschillende lijsten is ook mogelijk. Onder meer de SP heeft langs deze weg meer dan 30 kandidaten gesteld. De PVV zou dus in alle 19 kieskringen kunnen deelnemen met een andere lijst en zo 19 x 30 = 570 kandidaten kunnen stellen. Bij 150 zetels zou je hopen dat dit aantal ook voor de PVV voorlopig genoeg is.

Een wijziging zoals voorgesteld door de PVV zou trouwens wel betekenen dat het stembiljet, toch al niet gering in omvang, waarschijnlijk nog eens behoorlijk zou groeien. Het is maar de vraag of kiezers een dergelijk stembiljet nog kunnen hanteren en of dit niet te veel problemen met zich meebrengt bij het tellen. Daarnaast is het waarborgen van het stemgeheim bij een dergelijk enorm stembiljet een lastige zaak, je kunt op grote afstand zien waar op het stembiljet de kiezer aan het werk is. Als dit amendement wordt aangenomen dan voorspellen we nu al dat er mensen gaan roepen dat terugkeer naar stemcomputers vanwege de omvang van het stembiljet noodzakelijk is. Het aannemen van dit onnodige amendement kost ons dus mogelijk ongeveer 100 miljoen euro en de transparantie in het verkiezingsproces.

Verkiezingen op ZONDAG!

De ironie wil dat iedereen die in Nederland met verkiezingen te maken heeft het enig juiste antwoord op alle problemen rond volmachten, SWS, stembureauleden die niet op tijd thuis zijn en een reeks aan andere problemen rond verkiezingen al jarenlang kent: verkiezingen moet je niet op een werkdag maar op zondagmiddag doen. Dit voldoet in andere landen prima en voorkomt dat de wetgever met volmachtregeling, uitbreiding openstelling en SWS eigenlijk van noodverband naar noodverband moet grijpen. Maar in het toch grotendeels ontkerkelijkte Nederland lijkt niemand de discussie met de religieuze minderheid op dit punt aan te durven.

Na al het gedoe rondom stemcomputers van de afgelopen twee jaar is het dan nu zo ver: voor het eerst sinds 1966 wordt er in Nederland in alle gemeenten door alle kiezers weer gestemd met het stembiljet. Volgens sommigen een stap terug richting de oertijd, maar wel een stap die in meerdere landen gezet is. Als er niet overal burgers waren opgestaan die simpele vragen over transparantie en controleerbaarheid hadden gesteld dan was er nu door vele tientallen miljoenen Europese burgers op stemcomputers of via het internet gestemd.

Na jaren werk door aktiegroepen in diverse landen kunnen we er nu zeker van zijn dat de overgrote meerderheid van de Europese stemmen door mensenhanden geteld worden, en niet door geheime software gemaakt door bedrijven die het belang van transparantie in het verkiezingsproces niet inzien en soms zelfs actief frustreren.

Instructiefilm

Binnenlandse Zaken liet een handige instructie-animatie voor stembureauleden maken. In ongeveer 5 minuten weet je hoe de stemmen worden geteld. Zoals je in de animatie kunt zien is dat best secuur werk, maar nu ook weer geen quantum-mechanica. En hoe krijgen ze het voor elkaar om met moderne animatietechnieken toch een jaren vijftig sfeertje te scheppen?

OVSE

De OVSE observeert de Europese verkiezingen. Er is echter geen sprake van een ‘echte’ waarneming; er wordt niet op de verkiezingsdag zelf gekeken naar de gang van zaken in het stembureau. Wat de experts van de OVSE wel doen is in een aantal landen voorafgaand aan de verkiezingen bekijken of de wetgeving en de organisatie van de verkiezingen in orde zijn. Tevens wordt er gekeken naar het gedrag en de gang van zaken rondom de verkiezingscampagnes. Nederland wordt niet aangedaan. Het rapport van de waarneming zal enkele weken na de verkiezingen openbaar worden gemaakt.

Incidenten

Fraude bij een verkiezing met stembiljetten is lastig, onder andere omdat je voor de meeste fraudes een nieuw stembiljet te voorschijn moet toveren en een ander stembiljet weg moet moffelen. En die stembiljetten zijn keurig geteld en in het Proces Verbaal dat aan het eind van de dag wordt opgemaakt staat ook het aantal overgebleven ongebruikte stembiljetten. Grote fraudes zoals die met de Nedap stemcomputer in Landerd zijn hierdoor praktisch uitgesloten.

De gemeente Dronten in de provincie Flevoland heeft dat probleem voor de aspirant verkiezingsfraudeurs elegant opgelost. Ze stuurden de kiezers alvast stembiljetten per post. Oeps, foutje. Op advies van de Kiesraad moesten er in allerijl voor de hele kieskring Flevoland nieuwe stembiljetten gedrukt worden, dit keer met een gekleurd randje.

Ook de gemeente Sevenum kende het verschil niet tussen kandidatenlijsten en stembiljetten. Hier werden vorige week 157 stembiljetten huis aan huis bezorgd voordat iemand er erg in had. Omdat de fout pas gisteren werd opgemerkt is na spoedoverleg met de Kiesraad besloten in de gemeente zelf gestempelde stembiljetten te gebruiken. De abusievelijk bezorgde stembiljetten zouden echter wel in andere gemeenten ingeleverd kunnen worden zonder dat dit bij de telling opvalt. Volgens de Kiesraad gaat het echter om een dergelijk klein aantal biljetten dat het geen invloed kan hebben op de totale uitslag van de Europese verkiezingen. De gemeente gaat nog wel proberen de stembiljetten terug te halen op de adressen waar deze zijn bezorgd.

In de gemeente Enkhuizen zijn ze ook creatief bezig geweest, daar hebben 200 kiezers geen oproepkaart gekregen voor de verkiezing. Ook hier was de TNT een van de betrokken partijen. Volgens de gemeente is het niet mogelijk om deze kiezers alsnog van een oproepkaart te voorzien; gedupeerde kiezers kunnen wel stemmen maar moeten zich hierbij legitimeren. Andere kiezers in Enkhuizen hoeven dit niet omdat deze gemeente nog niet deelneemt aan SWS. Het afgeven van een volmacht is wel problematisch, zo geeft de gemeente toe.

Ook in de gemeente Twenterand hebben tientallen inwoners hun stempas niet ontvangen. Door een fout in de postsortering bleef de bezorging van veel stempassen uit. De gemeente Breezand had eveneens last van problemen bij de bezorging van de stempassen.

Bij de gemeenten Maasdonk en Bernheze bedacht men het plan om kiezers naar de verkeerde stemlocaties te sturen. Ze stuurden naar de huishoudens in Geffen, Nuland en Vinkel de biljetten van Heesch en Nistelrode en omgekeerd. Op de achterkant van de kandidatenlijsten staat informatie over stembureaus. Die informatie is per gemeente verschillend. De gemeenten hebben zaterdag in een advertentie in Brabants Dagblad uitgelegd wat de kiezers te doen staat.

Kiezers in buitenland

Volgens berichten in onder meer De Telegraaf gaat nog niet helemaal goed bij de organisatie van de verkiezingen voor kiezers in het buitenland. Een groot aantal kiezers heeft nog geen stembiljet ontvangen en dreigt daardoor niet te kunnen deelnemen aan de verkiezingen. Omdat zoals bekend een disproportioneel groot aantal kiezers in het buitenland aanhanger is van de VVD dreigt deze hierdoor (nog meer) stemmen te verliezen. Deze partij heeft dan ook opheldering geëist bij de Staatssecretaris. Het is niet geheel duidelijk of het ligt aan fouten bij de gemeente Den Haag of aan het niet juist invullen van de formulieren door de kiezers zelf. Ongetwijfeld krijgt dit nog wel een staartje.

Ook voor kiezers die hun stembiljet wel ontvangen hebben blijkt het nog niet zo makkelijk om op de juiste wijze hun stem uit te brengen. Het stemmen per brief voor de Europese Parlementsverkiezingen gebeurt via een procedure met twee enveloppen. In de buitenste envelop stopt de kiezer een formulier met naam en handtekening, in de binnenste envelop het stembiljet. De enveloppen worden op het stembureau gescheiden. Dit om het stemgeheim te waarborgen en toch te kunnen verifiëren dat een kiezer stemgerechtigd is en slechts eenmaal stemt. Op zich een eenvoudige procedure die een minimale bescherming aan het stemgeheim geeft. Het niet gebruiken van een dergelijke procedure bracht, in combinatie met het afdrukken van een unieke code op elk stembiljet, het stemgeheim bij de recente waterschapsverkiezingen onnodig in gevaar.

Als de drukker echter, zoals nu gebeurd is, besluit om de enveloppen waar de stembiljetten in zouden moeten al dicht te plakken voor verzending, wordt het de kiezer wel erg lastig gemaakt om de juiste procedure te volgen. Het lijkt erop dat de kiezers hierdoor gedwongen worden om hun stembiljet onbeschermd in dezelfde envelop terug te sturen waar ook hun persoonsgegevens in zitten. Het feit dat dit in de hele discussie over deze verkiezingen een voetnoot is gebleven toont aan dat het stemgeheim door velen niet meer als een groot goed wordt gezien.

Ook op verkiezingsdag zelf dreigt het fout te gaan. Nederlanders met een tweede paspoort uit een andere EU-lidstaat blijken namelijk ook twee keer te kunnen stemmen. Controle hierop is onmogelijk doordat de lidstaten afzonderlijke kiesregisters bijhouden. In totaal kunnen 145.000 Nederlandse kiezers een dubbele stem uitbrengen.

De Kiesraad kon vrijdagmiddag niet zeggen of de tot nu toe geconstateerde onregelmatigheden kunnen leiden tot een ongeldige verkiezingsuitslag.

Kiezers uit Aruba en Antillen

Naar aanleiding van een door de Nederlandse staat verloren rechtszaak hebben Antillianen en Arubanen nu ook kiesrecht gekregen voor het Europees Parlement. In 2004 zijn twee Statenleden van de AVP op Aruba, de heren Eman en Sevinger, in beroep gegaan bij de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State tegen de weigering van de gemeente Den Haag hen te registeren als kiezers voor de verkiezingen van het Europees Parlement en de Raad van State heeft het beroep gegrond verklaard.

De Nederlandse Kieswet was in strijd met het gelijkheidsbeginsel, zoals dat is vastgelegd binnen de Europese Unie. Nederlandse kiezers die in het buitenland woonachtig zijn hebben namelijk reeds kiesrecht voor het Europees Parlement. De voor de verkiezingen gekozen criteria brachten met zich mee dat onderdanen, die zich in vergelijkbare situaties bevinden, zonder objectieve rechtvaardiging ongelijk werden behandeld.

Antillianen en Arubanen stemmen nu op dezelfde wijze als de kiezers in het buitenland. Dit wil zeggen dat ze per brief kunnen meestemmen, per volmacht of in persoon in Nederland. Dit vergt het nodige eigen initiatief van de Antillianen en Arubanen en de vraag is of zij het Europees Parlement interessant genoeg vinden om die moeite te doen. In theorie is het wel mogelijk dat de overzeese eilanden van het Koninkrijk hun eigen kandidaat in het Parlement kiezen, maar dan moet wel ongeveer 85 procent van de circa 210.000 kiesgerechtigden zich registreren en op een en dezelfde persoon stemmen. Hoewel dit aantal waarschijnlijk niet gehaald is, lijkt vooral op Aruba de animo om deel te nemen groot.

OSV: nieuwe software

De lezers van deze nieuwsbrief weten al dat de Kiesraad nieuwe software heeft laten maken om de verkiezingsuitslagen te verwerken. Nadat wij bezwaar hadden gemaakt tegen de stemcomputers is ook de ISS-software van de firma Groenendaal onder vuur komen te liggen. Het betrof hier een in Delphi geschreven pakket dat nogal, ehm, organisch gegroeid was en waarvan we van Groenendaal de broncode niet mochten zien. Sterker nog, toen wij alleen het programma zelf, dus zonder broncode, online hadden staan heeft Groenendaal daar al een rechtszaak over gevoerd en gewonnen. Dat bleek toen overigens precies de aandacht op te leveren die nodig was om de Tweede Kamer ertoe te bewegen om Open Source voor verkiezingssoftware te eisen. Groenendaal was in de Kamer al omstreden nadat uit een eerder Wob-verzoek bleek dat hij grote druk op de minister had uitgeoefend om, snelsnelsnel, nog even zijn bedrijf te kopen.

Na wat ministerieel getreuzel kwam er dan toch een serie eisen waaraan de software moest voldoen en werd er, onder auspiciën van de Kiesraad een Europese aanbestedingsprocedure opgetuigd. Het project werd uiteindelijk vergund aan het Duitse bedrijf IVÜ en de eerste versie, nu nog even alleen geschikt voor EP verkiezingen, is nu klaar. De broncode verschijnt naar verwachting vrijdag op de site van de Kiesraad, de binaries (het programma zelf) komen volgens de Kiesraad niet online. Wij hebben bij navraag bij de Kiesraad op 17 mei een voorlopige versie ontvangen en daar een eerste blik op kunnen werpen.

OSV is een groot stuk software, een volledig onderzoek ervan is voor deze verkiezing niet mogelijk geweest. Dat erkent de Kiesraad ook, maar de tijd waarbinnen de software gebouwd moest worden was nu eenmaal krap. Wat we wel kunnen zeggen is dat het om een professioneel aangepakt project gaat. De software maakt een degelijke indruk en is goed gedocumenteerd. Geen brok ellende a la RIES dus. Dit was ook de mening van de Software Improvement Group die in opdracht van de Kiesraad naar de software hebben gekeken.

Naar wij hopen zullen volgende versies van de OSV-software in een eerder stadium online zijn. Wat ons betreft mogen de nieuwste wijzigingen doorlopend in te zien zijn, dat kan met een source management systeem natuurlijk prima. En ook de gecompileerde versies moeten natuurlijk eigenlijk online. Maar vooralsnog zijn we vooral blij dat de broncode van software die het hart van het verkiezingsproces vormt openbaar is en dat die software degelijk in elkaar zit.

RTL-item

RTL Nieuws kwam langs en maakte een nieuws-item over de aanstaande verkiezingen. Toen het afgelopen maandag op TV was bleek het in z’n geheel te gaan over de hoge kosten voor de gemeenten, en hoezeer het allemaal de schuld van één man (Rop Gonggrijp) was. Wij werden dan ook “ik vertrouw stemcomputers niet” genoemd. De gekozen soundbite van Rop was nog niets eens zo slecht, maar toch was het een beetje een zeurderig item. Jammer, maar na de verkiezingen komen er vast nog wel een paar meer items in het teken van ‘terugtrekkend inzicht’ te staan. Een dergelijke backlash was natuurlijk ook te verwachten, en daar zullen we simpelweg doorheen moeten. Het zal de komende week nog wel gekker worden, vermoeden we.

Zo maar wat indrukken vanuit het veld

Een deel van de oude garde stembureauleden en ambtenaren die de verkiezingen organiseren heeft, voor zover wij daar hoogte van kunnen krijgen, wel een aparte houding ten aanzien van verkiezingen. Ambtenaren zijn negatief over het rode potlood en zetten daarmee de sfeer op informatieavonden. Ze geven het gevoel dat ze de verkiezingen eerder zien als bingo-avond, iets van zichzelf, dan als de basis van onze democratie. Het uitvoeren van een zo makkelijk mogelijk spel is belangrijker dan regels. Transparantie is gezeur en verkiezingen moeten vooral makkelijk te organiseren zijn.

Dat zijn tenminste de geluiden die wij horen als we het gesprek aangaan. Er is veel onbegrip en men eist al snel dat wij dan ook maar met een nieuwe stemcomputer op de proppen komen “als we dan toch zo technisch zijn”. De emoties kunnen hierbij hoog oplopen, waarbij er al snel schande van onze acties gesproken wordt. Hoe kunnen we dit allemaal doen “terwijl er zo veel grotere problemen in Nederland zijn”, en “we zijn toch geen bananenrepubliek”.

Het ministerie heeft hier toch wat laten liggen. Het kabinet heeft, naar aanleiding van het werk van de commissie Korthals Altes, hele duidelijke dingen gezegd. De ambtenaren en stembureauleden hadden een veel duidelijker verhaal moeten krijgen waarom het rode potlood weer terug is, met name omdat er gewone mensen op de stembureaus zitten die ook graag aan het eind van de dag naar huis gaan. Geïrriteerde mensen tellen langzamer, maken fouten, en vervolgens moeten ze nog een keer tellen. Dat was met meer uitleg niet nodig geweest.

Daar moet wel bij gezegd worden dat er gelukkig ook veel stembureauleden en ambtenaren zijn die het allemaal wel begrijpen. Die vinden het hooguit jammer dat ze wat later thuis zijn. We roepen de lezers van deze nieuwsbrief op om stembureauleden morgen uitdrukkelijk te bedanken voor de extra inspanning ten behoeve van de noodzakelijke transparantie. Er is een kleine vergoeding voor stembureauleden en super-inspannend is het (zeker tijdens een EP-verkiezing) allemaal niet, maar tot 17 uur achter elkaar werken is best een hele lange zit.