Wettelijk kader
From Wij vertrouwen stemcomputers niet
Update: Deze pagina beschrijft het wettelijk kader voor elektronisch stemmen zoals wij het aantroffen aan het begin van onze campagne. Door verschillende juridische acties is er momenteel geen juridische basis meer voor het gebruik van stemcomputers, de 'regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines' is door de staatssecretaris ingetrokken.
Contents |
De grondwet
Om te beginnen is er de 
grondwet
De kieswet
En die wet is de kieswet
§ 7. Het stemmen anders dan door middel van stembiljetten
Artikel J 32
Bij de daartoe door de raad of krachtens diens machtiging door burgemeester en
wethouders aangewezen stembureaus kan op andere wijze dan door middel van
stembiljetten worden gestemd. De bepalingen van deze wet die betrekking hebben
op het gebruik van stembiljetten, blijven dan buiten toepassing.
Artikel J 33
1. Het stemmen anders dan door middel van stembiljetten vindt alleen plaats,
indien daarbij overeenkomstig bij algemene maatregel van bestuur gestelde
nadere regels een door Onze Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties goedgekeurde techniek wordt gebezigd.
2. Aan een techniek als vorenbedoeld wordt alleen dan goedkeuring verleend,
indien deze tenminste aan de volgende eisen voldoet:
a. het geheime karakter van de stemming moet zijn gewaarborgd, ook indien de
kiezer geen keuze wenst te maken;
b. de te bezigen apparatuur dient van degelijke makelij te zijn en moet door
de kiezer op eenvoudige wijze en zonder gevaar voor storingen of
onvolkomen werking kunnen worden bediend;
c. de kandidatenlijsten, het aan elke lijst toegekende nummer en de
aanduiding van de politieke groepering, moeten op duidelijke wijze kunnen
worden vermeld;
d. de kiezer moet zijn stem slechts éénmaal kunnen uitbrengen en moet de
gelegenheid hebben een gemaakte vergissing te herstellen.
3. Aan de goedkeuring kunnen voorschriften worden verbonden.
4. Van de goedkeuring wordt mededeling gedaan in de Staatscourant.
Artikel J 34
1. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur worden nadere regels gesteld
betreffende het stemmen anders dan door middel van stembiljetten. Deze regels
worden zoveel mogelijk vastgesteld overeenkomstig de bepalingen van deze wet
betreffende het stemmen door middel van stembiljetten.
2. Een wijziging van de algemene maatregel van bestuur, bedoeld in het eerste
lid, treedt niet eerder in werking dan twee maanden na de datum van uitgifte
van het Staatsblad waarin zij is geplaatst. Van de plaatsing wordt
onverwijld mededeling gedaan aan de beide kamers der Staten-Generaal.
Het kiesbesluit
Op 4 december 2007 heeft de staatssecretaris het Kiesbesluit zo aangepast dat elke referentie naar stemcomputers verdwijnt. De wijziging is van kracht vanaf 6 februari 2008.
Die "nadere regels" voor het "stemmen anders dan door middel van stembiljetten" waarover gesproken wordt staan in het kiesbesluit
Artikel J 13
De bepalingen van dit besluit die betrekking hebben op het gebruik van
stembiljetten, stembussen en stemhokjes, blijven buiten toepassing,
indien door middel van elektronische stemmachines wordt gestemd.
Artikel J 14
1. Een elektronische stemmachine mag slechts bij de verkiezingen worden
gebruikt, indien zij zonder enige afwijking behoort tot een door
Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
goedgekeurd merk en type.
2. De goedkeuring wordt verleend indien de stemmachine voldoet aan de
eisen die gesteld worden in artikel J 33, tweede lid, van de
Kieswet, artikel J 14b en de Ministeriële regeling, bedoeld in het
vierde lid, en is voorzien van een deugdelijke gebruiksaanwijzing
voor de kiezer.
3. Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is
bevoegd een verleende goedkeuring in te trekken.
4. Bij ministeriële regeling worden geregeld:
a. de procedure met betrekking tot de goedkeuring van stemmachines;
b. de nadere voorwaarden waaronder de goedkeuring van stemmachines
voor gebruik bij de verkiezingen wordt verleend;
c. de gronden waarop een verleende goedkeuring kan worden
ingetrokken;
d. de procedure met betrekking tot de intrekking van de goedkeuring.
In het kiesbesluit staat even verderop eigenlijk dezelfde gang van zaken die voor stembiljetten al stond in de kieswet nu nog een keer voor "stemmachines". Grappig is het om te lezen hoe de procedure in het stemlokaal aan de oppervlakte nog lijkt op de oude. In plaats van de stembiljetten worden nu de geheugenmodules van de stemcomputer in een verzegelde envelop gedaan. De print-out van de stemmachine wordt behandeld als ware het een heilig document, en niet iets wat geprint wordt door een stukje software waarvan bijna niemand weet wat het doet.
De regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines
Per 17 oktober 2007 is deze regeling, als direct gevolg van onze campagne, door de staatssecretaris ingetrokken. Momenteel is er dus geen regeling meer op basis waarvan stemcomputers goedgekeurd kunnen worden.
De Regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines 1997
Keuringsinstituten voor stemcomputers
Keuringsinstituten, waarvan er 1 of meer door de minister worden aangewezen, moeten voldoen aan de volgende voorwaarden:
- bezit van rechtspersoonlijkheid
- beschikbaarheid van voldoende personeel, alsmede van de nodige middelen en uitrusting
- technische bekwaamheid en professionele integriteit van het personeel
- onafhankelijkheid bij de keuringen, het opstellen van verslagen en het afgeven van verklaringen van het kaderpersoneel en het technisch personeel ten aanzien van alle groeperingen en personen die rechtstreeks of indirect belangen hebben op het gebied van stemmachines
- bewaring van het beroepsgeheim door het personeel
- afsluiting van een verzekering tegen wettelijke aansprakelijkheid
De huidige keuringsinstelling
Op dit moment is alleen TNO ITSEF BV aangewezen
Stemcomputers
Stemcomputers moeten aan een veelheid van eisen voldoen, daarvoor kun je het beste de regeling zelf lezen. Alles is gespecificeerd, van de grootte van de knopjes tot het feit dat er in de handleiding voor de kiezer geen gebruik mag zijn gemaakt van een bestaande partij als voorbeeld. Hier lees je ook voor het eerst hoe dat nou zit met die verschillende geheugenmodules van de stemcomputers. De fabrikant moet bij keuring (en die vindt na de initiële keuring elke vier jaar nogmaals plaats) tien machines presenteren, waarvan er dan willekeurig één gekeurd wordt. Er is voor zover wij kunnen zien geen enkele controle of de software, waarvan ook een 'listing' overlegd moet worden, zich ook werkelijk bevindt in de machines die her en der in het land in gebruik zijn. De hele procedure is wellicht afdoende voor een mechanische machine, maar niet voor een computer.
Voor elke nieuwe stemcomputer levert de fabrikant de volgende documenten in:
- systeemdocumentatie
- Het werkingsprincipe van de stemmachine en bijbehorende apparatuur en een beschrijving van de constructie (elektronisch en mechanisch) toegelicht met:
- contructietekeningen
- blokdiagrammen, elektronische en bedradingsschema’s, printkaart lay-outs.
- Specificatie van de omgevings- en bedrijfscondities voor normale werking, opslag en transport van de stemmachine;
- Identificatiegegevens omvattende:
- serie-, type- en bestelnummers
- produktie- en/of afleverdatum
- elektrische aansluiting/voeding
- Het werkingsprincipe van de stemmachine en bijbehorende apparatuur en een beschrijving van de constructie (elektronisch en mechanisch) toegelicht met:
- ontwikkeldocumentatie
- een functionele specificatie van de stemmachine
- het technisch ontwerp van de stemmachine
- listings van de code
- een kwaliteitsplan.
- testdocumentatie
- een testplan dat de wijze beschrijft waarop de functies van de stemmachine getest zijn;
- (Software-)module testrapporten die de resultaten van de module-testen beschrijft (NB. zijn de module-testen de testen van de functies?)
- (Software-)integratie-testrapport(en) die de resultaten van de integratie-testen beschrijft;
- (Software-)systeem testplan en -rapport(en). Dit bevat het systeem-test plan (test-specificatie) en de resultaten van de uitvoering daarvan.
- een gebruikershandleiding
- instructies voor uitpakken, opstellen, aansluiten en in bedrijf stellen van de stemmachine
- bedieningsvoorschriften voor instellen van de stemmachine en beveiliging en/of vergrendeling
- bedieningsvoorschriften voor de leden van het stembureau
- onderhoudsinstructies
- opslagvoorschriften
- een instructie voor de kiezer als bedoeld in artikel J 18, eerste lid, van het Kiesbesluit
- een gebruiksaanwijzing voor de kiezer als bedoeld in artikel J 14, tweede lid, van het Kiesbesluit
Merk op dat de tekst "(NB. zijn de module-testen de testen van de functies?)" geen commentaar van ons is, maar zo letterlijk voorkomt in de ministeriële regeling !!!
Software voor zetelverdeling
De stembureau's (de gemeenten, maar ook de Kiesraad bij verkiezingen voor de Kamer en het Europees Parlement) moeten de uitslagen omrekenen naar zetelverdelingen. Ook dit gebeurt steeds vaker met behulp van software. Er zijn twee producten op de markt: ISS van Nedap-Groenendaal en Elektor van SDU. Deze software valt niet onder de Regeling voorwaarden en goedkeuring stemmachines. Het Expertise Centrum, dat de overheid inzake ICT adviseert, heeft in mei 1999 in een advies al opgemerkt dat ook de telsoftware en zetelverdeling software mogelijk een wettelijk kader verdient. Zie Rapport "Stand van zaken automatisering rond verkiezingsproces" Advies over goedkeuring software zetelverdeling
Gezien de in het rapport weergegeven ontwikkelingen van de markt kan de Kiesraad er mee instemmen dat geen uitgebreide keuring plaatsvindt van de sourcecode van de programmatuur, maar dat de programmatuur wordt getest doordat diverse uiteenlopende situaties in de computer worden ingevoerd.
Internationale verdragen
Het geheime karakter van de stemming is vastgelegd in de Universele verklaring van de Rechten van de Mens. Artikel 21(3):
The will of the people shall be the basis of the authority of government; this will shall be expressed in periodic and genuine elections which shall be by universal and equal suffrage and shall be held by secret vote or by equivalent free voting procedures.
De universele verklaring is een afspraak tussen staten. Er is geen organisatie die schendingen van deze verklaring kan beoordelen. Toetsing aan dit verdrag is daarom niet mogelijk. Niet bij nationale rechter, maar ook niet bij een internationale organisatie.
Belangrijker is het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten. Artikel 25(2) van dit verdrag zegt:
To vote and to be elected at genuine periodic elections which shall be by universal and equal suffrage and shall be held by secret ballot, guaranteeing the free expression of the will of the electors;
Het is mogelijk om wetten of andere regelgeving aan dit verdrag te toetsen. Dit kan bij de nationale rechters en in het uiterste geval bij het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties.
Het Mensenrechtencomité heeft commentaar gegeven op artikel 25. Aangezien het Mensenrechtencomité bindende uitspraken kan doen, kan dit tot jurisprudentie worden gerekend.
Paragraaf 2:
... Those rights, as individual rights, can give rise to claims under the first Optional Protocol. ...
Dit betekent dat een individu ontvankelijk is om een rechtszaak te beginnen.
Paragraaf 19:
In conformity with paragraph (b), elections must be conducted fairly and freely on a periodic basis within a framework of laws guaranteeing the effective exercise of voting rights. ...
Vergelijkbaar met artikel 59 van onze Grondwet.
Paragraaf 20:
... States should take measures to guarantee the requirement of the secrecy of the vote during elections, including absentee voting, where such a system exists. This implies that voters should be protected from any form of coercion or compulsion to disclose how they intend to vote or how they voted, and from any unlawful or arbitrary interference with the voting process. Waiver of these rights is incompatible with article 25 of the Covenant. ...
De Staat moet zich er dus actief voor inzetten dat in het geheim gestemd wordt.
Verder:
... The security of ballot boxes must be guaranteed and votes should be counted in the presence of the candidates or their agents. ...
Bij het stemmen met computers mag hetzelfde verwacht worden voor memory sticks en dergelijke.
Tenslotte:
... Electors should be fully informed of these guarantees.
Als het moeilijk is om bepaalde informatie te verkrijgen, dan kan eventueel hier een beroep op worden gedaan.
Europese verdragen
De geheime stemming wordt tenslotte expliciet vermeld in het eerste protocol bij het Europese Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Alle EU lidstaten hebben het EVRM alsmede de bijbehorende protocollen geratificeerd, waardoor de nationale wetgeving van deze lidstaten ondergeschikt is aan de bepalingen in het EVRM (Nederlands).
Artikel 3, eerste protocol van het EVRM:
The High Contracting Parties undertake to hold free elections at reasonable intervals by secret ballot, under conditions which will ensure the free expression of the opinion of the people in the choice of the legislature.
Toetsing van wetten en regels aan dit verdrag is mogelijk. Eerst bij de nationale rechters en daarna in Straatsburg bij het Europese Hof van de Rechten van de Mens, onderdeel van de Raad van Europa.
Volgens Artikel 34 van het EVRM kan het Hof 'verzoekschriften ontvangen van ieder natuurlijk persoon, iedere niet-gouvernementele organisatie of iedere groep personen die beweert slachtoffer te zijn van een schending door een van de Hoge Verdragsluitende Partijen van de rechten die in het Verdrag of de Protocollen daarbij zij vervat.'
The Court may receive applications from any person, non-governmental organisation or group of individuals claiming to be the victim of a violation by one of the High Contracting Parties of the rights set forth in the Convention or the protocols thereto.
Aan het recht om zich tot het Hof te wenden kan niet worden getornd door de lidstaten.
The High Contracting Parties undertake not to hinder in any way the effective exercise of this right.
De einduitspraak van het Hof is bindend (Artikel 46, EVRM). Een lidstaat kan een einduitspraak van het Hof dus niet naast zich neer leggen. Ook kan een lidstaat zich niet beroepen op een afwijkende interpretatie van passages uit het EVRM of domweg de rechtsmacht van het Hof ontkennen. Volgens Artikel 32 van het EVRM heeft het Hof namelijk rechtsmacht aangaande alle kwesties met betrekking tot de interpretatie en de toepassing van het Verdrag en de Protocollen die aan het Hof worden voorgelegd:
1. The jurisdiction of the Court shall extend to all matters concerning the interpretation and application of the Convention and the protocols thereto which are referred to it as provided in Articles 33, 34 and 47.
Wanneer ter discussie komt te staan of Het Hof in een bepaalde zaak wel rechtsmacht heeft beslist het Hof zelf (en dus niet de lidstaat) over deze vraag.
2. In the event of dispute as to whether the Court has jurisdiction, the Court shall decide.
Indien nu de minister van een lidstaat zijn ministriële bevoegdheid zou misbruiken om het niet naleven van de hierboven genoemde wetten en bepalingen te billijken, kunnen de burgers individueel of in teamverband naar het Hof in Straatsburg stappen om hun regering te dwingen zich aan het EVRM te houden, waarbij het Hof het laatste woord heeft over de interpretatie van de bepalingen in het EVRM en de bijbehorende protocollen.